Nhà xuất bản “cầm cự” để sống
Cả nước hiện có 55 NXB (43 NXB Trung ương và 12 NXB địa phương). Dự kiến, giữa năm 2009 sẽ có thêm 4 NXB được cấp giấy phép, nâng tổng số NXB trong cả nước lên con số 59.
Thay vì tăng cường năng lực cạnh tranh để không bị lép vế ngay trên sân nhà và từng bước hội nhập quốc tế khi lộ trình mở cửa ngành Xuất bản đang đến rất gần thì các NXB của Việt Nam vẫn đang loay hoay với chuyện làm thế nào để thoát khỏi cảnh tồn tại lay lắt như "ngọn đèn trước gió".
"Ngũ đại gia" cũng chỉ lãi trên 1 tỷ đồng
Theo báo cáo tổng kết năm 2008 của Cục Xuất bản, tổng doanh thu của khối xuất bản năm 2008 đạt 1.488 tỷ đồng, giảm 1,5% so với năm 2007, lợi nhuận sau thuế đạt mức 44,7 tỷ đồng. Nếu trừ đi các chi phí đầu vào, thì mỗi NXB chỉ còn lãi vài trăm triệu đồng. Thế mới có chuyện, dù được xếp vào hàng "đại gia" trong lĩnh vực xuất bản, nhưng nếu tính trung bình 5 NXB hàng đầu của Việt Nam cũng chỉ lãi trên 1 tỷ đồng. Đó là chưa muốn nói đến việc, hàng loạt NXB làm ăn thua lỗ mỗi năm hàng trăm triệu đồng, như NXB Sân khấu, Âm nhạc, Khoa học kỹ thuật…
Ngoài những tác động khách quan như phải đương đầu với những khó khăn do biến động giá giấy trên thị trường mang lại khiến cho không ít NXB có những thời điểm không thể in được vì sợ lỗ và bị các nhà in từ chối, thì nguyên nhân chủ yếu vẫn là những yếu kém nội tại của các NXB như thiếu vốn, thiếu bản thảo chất lượng, thiếu đầu ra do không phát triển được mạng lưới phát hành.
Các trung tâm phát hành sách cũng rơi vào tình cảnh tương tự. Hiện cả nước có khoảng 13.500 nhà sách, hiệu sách, trung tâm và đại lý sách, 70 công ty TNHH kinh doanh xuất bản phẩm. Riêng năm 2008, cả nước đầu tư xây dựng mới, cải tạo nâng cấp 35 trung tâm, siêu thị sách tự chọn. Trong đó, việc khôi phục mạng lưới phát hành sách cấp huyện, nhất là huyện miền núi vùng sâu, vùng xa được một số công ty quan tâm và mang lại hiệu quả nhất định như ở Bến Tre, Thái Nguyên, Thanh Hóa…
Tuy nhiên, do thiếu vốn, quy mô nhỏ và việc xây dựng thương hiệu của nhiều đơn vị chưa được đầu tư đúng mức nên các đầu mối phát hành cũng đang rơi vào tình cảnh "cầm cự", thậm chí một số đơn vị thua lỗ nặng, có nhiều nguy cơ dẫn đến phá sản. Trong số 46 công ty báo cáo về Cục Xuất bản, có 12 công ty lãi dưới 50 triệu đồng/công ty, trong đó Công ty Phát hành sách - Vật tư văn hóa Sơn La lãi chỉ vẻn vẹn 2 triệu đồng.
Nhiều NXB tồn tại bằng cách bán giấy phép
Theo thống kê của Cục Xuất bản, cả 55 NXB hiện nay chỉ có hơn 245 tỷ đồng vốn cố định, 25 tỷ đồng vốn lưu động. Đây là một con số quá thấp nếu so với bề dày hoạt động, cũng như số lượng của các NXB. Trong đó có 26/55 NXB không được cấp vốn lưu động cũng như ít được nhận sự hỗ trợ từ phía cơ quan chủ quản.
Ông Nguyễn Kiểm, Cục trưởng Cục Xuất bản cho biết: Kết quả đợt kiểm tra 55 NXB vừa mới kết thúc cho thấy, số NXB có trụ sở khang trang chỉ đếm được trên đầu ngón tay như Giáo dục, Chính trị quốc gia, Quân đội nhân dân, Phụ nữ, Kim Đồng… Số còn lại, đa phần phải đi thuê trụ sở, hoặc dùng chung với cơ quan chủ quản. Các NXB còn lại tuy có trụ sở, nhưng lại rơi vào tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Nếu chỉ trông chờ vào số vốn ít ỏi cộng với số tiền nhà nước đặt hàng từ 6 đến 8 tỷ đồng/năm cho 55 NXB thì rất khó có thể sống được.
Như trường hợp của NXB Âm nhạc, đại diện của NXB này cho biết: Cả năm không hề xuất bản được tác phẩm nào vì đĩa lậu tràn lan, sách nhạc thì khó bán. Sách xuất bản theo đơn đặt hàng của nhà nước quá ít, sách thị trường thì không đủ sức cạnh tranh nên trên thực tế, có không ít NXB đã phải chọn hình thức liên doanh, liên kết, bán giấy phép để tồn tại.
Bà Vũ Thị Kim Thịnh, Phó Cục trưởng Cục Xuất bản cho rằng, liên kết xuất bản là một hướng đi tất yếu trong cơ chế thị trường khi các NXB phải xa bầu sữa bao cấp của nhà nước. Tuy nhiên, đây cũng là một trong những nguyên nhân gia tăng thêm nhiều sai phạm trong hoạt động xuất bản thời gian qua do các NXB không quản lý tốt được đối tác của mình cũng như tác phẩm liên kết. Đơn cử như nhiều NXB không biết mặt mũi cuốn sách mình bán giấy phép ra sao, hoặc như nhiều bản thảo lúc đưa lên duyệt thì có nội dung này nhưng khi in lại khác do đối tác tự ý thêm vào một số nội dung mà NXB không biết...