Nhập nhằng sưa đỏ, sưa trắng
Sau khi trò chuyện, một ông chủ vườn ươm giống cây sưa ở làng Chanh, huyện Tam Dương, Vĩnh Phúc tặng tôi một cây sưa giống kèm theo lời động viên "mươi mười lăm năm sau, nó sẽ cho cháu một đống tiền".
Về nhà, hóa ra ở vườn cũng có hơn chục cây sưa mới trồng cao khoảng 30cm. Bố tôi bảo đó là loài cây quý, người ta biếu.
Đem hai cây sưa được tặng, biếu này đến gặp ông Phó Giám đốc Xí nghiệp Ươm cây (thuộc Công ty TNHH Nhà nước một thành viên công viên cây xanh), tôi giật mình vì đây không phải là loài cây mà nhiều người dân quê mình đang đặt hy vọng nhờ nó để trở thành tỷ phú.
Trong những ngày này, tại Hà Nội đang nóng lên tình trạng chặt trộm cây sưa trên đường phố, công viên. Người ta lợi dụng đêm tối để chặt cây trên đường phố, lợi dụng chức vụ để chặt cây sưa (cây sưa cổ thụ ở gò Đống Đa).
Rồi người ta đồn thổi, giá mỗi kilôgam gỗ sưa là hàng chỉ vàng. Không chỉ thân mà gốc, rễ loài cây này cũng vô cùng quý.
Hà Nội hiện có hàng nghìn cây sưa, trong đó có hơn 600 cây sưa đỏ, số còn lại là sưa trắng (còn gọi là cây thàn mát).
Cây sưa đỏ (còn gọi là trắc thối, huê mộc) mới là đối tượng săn lùng của "lâm tặc", có giá trị kinh tế cao. Còn cây sưa trắng, giá trị kinh tế không cao.
Tại Vĩnh Phúc, trong thời gian gần đây, tình trạng sốt giống cây sưa đang diễn ra. Đến huyện Tam Dương, nơi mà cơn sốt giống cây sưa đang được đẩy lên cao, chúng tôi chứng kiến cảnh ươm trồng, mua bán tấp nập.
Trên QL2, đi qua địa bàn huyện, đập vào mắt người đi đường là những tấm biển quảng cáo "Tại đây bán giống cây sưa". Tạt vào một điểm, chúng tôi mới biết đó là vườn ươm của gia đình chị Sâm.
Mảnh vườn ươm nhỏ của gia đình chị Sâm, làng Chanh, xã Tam Quan, huyện Tam Dương này trước kia chỉ ươm những giống cây như: hải đường, cau lùn… Nay, những giống cây hoa, cây cảnh này được thay thế bằng loài giống cây đang sốt. Theo chủ nhà, mảnh vườn nhỏ này hiện có hàng vạn cây sưa.
Từ ngày cây sưa ở gò Đống Đa bị chặt trộm, bán đổ, bán tháo "mỗi" 48 triệu đồng được đài, báo nói ra rả, khách mua cây sưa giống ngày nào cũng tới hỏi.
Có người mua thì chị bán. Trước đây, 1.000-2.000đ/cây giống đi bán dạo chẳng ai mua, nay giá nâng lên 6.000-7.000đ/cây bé tẹo.
Trong khi chị Sâm đang hào hứng kể với chúng tôi về doanh thu, số lượng cây sưa giống bán ra, tôi chợt hỏi: "Chị có phân biệt được cây sưa đỏ với cây sưa trắng?".
Chị Sâm bảo: "Cây sưa ở đây giống với loại cây bị chặt trộm ở gò Đống Đa đấy. Yên tâm đi".
Lấy cây sưa bị chặt trộm ở gò Đống Đa làm chuẩn, người chủ vườn này đã thuyết phục được rất nhiều người đến mua cây sưa giống của mình. Muốn mua cây sưa giống số lượng lớn phải đến nhà ông Phúc, một người dân làng Chanh bảo.
Cũng như một số chủ vườn ươm khác, ông Phúc khẳng định, giống sưa của ông là sưa đỏ. Còn cách nào để phân biệt sưa trắng và sưa đỏ thì chúng tôi chỉ nhận được câu trả lời chung chung.
Cũng trong ngày tìm hiểu về giống cây sưa, chúng tôi được biết, giá mỗi kilôgam hạt sưa là 5 triệu đồng. Tuy nhiên, khi hỏi nguồn gốc thì chưa biết chúng lấy ở đâu ra.
Khách hàng mua cây sưa giống từ Tuyên Quang, Lạng Sơn, Quảng Bình, Quảng Trị... tìm về tận Tam Dương. Hằng ngày, những chuyến xe tải nhẹ lại chở cây sưa giống ở đây đi, để rồi nó lại mọc trên vùng đất mới. Người trồng cây lại chăm bón và trông đợi ngày nó đem lại bạc triệu, bạc tỷ.
Nhìn từ thực tế này, chúng tôi lại thấy lo, đến cả chủ vườn ươm còn ậm ừ không biết giống chính xác đâu là sưa đỏ, sưa trắng nói gì đến người mua cây. 10-15 năm sau, nếu phát hiện rừng cây mà mình đặt bao hy vọng là sưa trắng, loài cây chỉ cho hoa đẹp mà không có giá trị kinh tế cao sẽ làm nhiều người thất vọng.
Thiệt hại kinh tế sẽ vô cùng lớn bởi đâu chỉ có một người trồng rừng bị nhầm lẫn. Vì vậy, chúng tôi thấy mình phải có trách nhiệm đi tìm câu trả lời về giống cây sưa ươm trồng tại đây và địa chỉ đáng tin cậy để mua cây sưa giống.
Kỹ sư Nguyễn Xuân Hanh, Phó Giám đốc Xí nghiệp Ươm cây, thuộc Công ty TNHH Nhà nước một thành viên công viên cây xanh, sau khi quan sát hai cây sưa giống, một cây do ông chủ vườn ươm tặng, một cây gia đình tôi được biếu khẳng định: "đây là cây sưa trắng".
Là một người làm công tác ươm cây, có kinh nghiệm trong việc ươm giống cây sưa nên kỹ sư Hanh dễ dàng chỉ ra cách nhận biết sưa đỏ, sưa trắng.
Anh nói: "Khi nhỏ, rất khó phân biệt sưa trắng, sưa đỏ. Tuy nhiên, căn cứ vào màu sắc của thân cây, màu lá cây. Thân cây sưa trắng thường có màu xanh, thân cây sưa đỏ không có màu này. Lá hai loại cây này giống nhau nhưng lá sưa đỏ dày hơn. Khi trưởng thành, dễ dàng phân biệt hai loài cây này hơn vì thân cây sưa đỏ mốc, sù xì, quả chùm. Cây sưa trắng thân xanh, nhẵn, quả đơn".
Bất ngờ trước kết quả anh Hanh đưa ra, chúng tôi nói với anh về thực trạng có rất nhiều người nông dân đang ươm, trồng loài cây này. Làm thế nào để người dân mua đúng giống cây sưa?
Theo kỹ sư Hanh, khi đi mua cần có người có kinh nghiệm đi cùng. Việc xác định chính xác cây sưa đỏ trước khi trồng vô cùng quan trọng, tránh để thiệt hại về kinh tế sau này.
Hiện nay, tại vườn ươm của Xí nghiệp có ươm loài cây này. Việc kinh doanh vẫn diễn ra bình thường, cây sưa đỏ có đường kính 2-3cm, cao 2m được bán với giá 50.000đ - 60.000đ/cây.
Kỹ sư Hanh còn cho chúng tôi xem 3 túi quả sưa xanh. Đó là tang vật mà Công an Hà Nội thu giữ từ những người đi hái quả sưa trộm trên những cây sưa ở đường phố.
Quả xanh, non nên không thể ươm cây. Thế nhưng, nhiều người ngộ nhận đã bất chấp mưa gió, độ cao vẫn trèo trộm hái quả. Cơn sốt gỗ sưa tác động đến cả việc ươm, trồng, lấy hạt.
Nếu cứ để phong trào trồng cây sưa tự phát sẽ khó lường được hậu quả xấu xảy ra. Đã đến lúc các cơ quan chức năng ngành Lâm nghiệp, Nông nghiệp cần vào cuộc để chấn chỉnh lại hoạt động mua bán giống loại cây này