Sếu đầu đỏ về rừng
Liên lạc với anh Nguyễn Đình Xuân, Giám đốc vườn, anh sốt sắng bảo "cậu ghé đi, tớ sẽ tạo điều kiện hết mình" và bật mí thêm: "Khu vực nơi sếu đầu đỏ quá cảnh để từ đó bay sang nước bạn Campuchia còn ẩn chứa rất nhiều loài chim nước quý hiếm".
Xuyên rừng thăm trảng Tà Nốt
Cách TP HCM 130km và cách thị xã Tây Ninh chỉ 30km, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát tuy gần mà xa. Xa vì cái nắng rực lửa, chưa đầy 7h sáng mà mặt đường phả hơi nóng hầm hập, nói theo cách của người Tây Ninh là "kiến bò cháy chân". Hôm chúng tôi đến vườn là lúc anh Xuân cùng các anh Lý Văn Trợ (Phó Giám đốc), Nguyễn Thanh Tùng (Trưởng phòng Tổ chức hành chính) vừa giải thoát cho 2 con vượn đen má trắng khoảng 5 tháng tuổi cùng 1 con chim công bị chủ quán nuôi nhốt để câu khách ở một quán cà phê tại thị xã Tây Ninh.
Giám đốc vườn Trần Đình Xuân cho biết, ngoài tên gọi hồng hạc, có nơi còn gọi sếu đầu đỏ là "sếu cổ trụi". Có tên khoa học là Grus antigone, sếu đầu đỏ là loài chim quý hiếm, đang trên đà tuyệt chủng nên không chỉ có tên trong Sách Đỏ Việt Nam, loài này còn hiện diện tại Sách Đỏ thế giới.
Anh Nguyễn Thanh Tùng, Trưởng phòng Tổ chức hành chính của vườn, người quay phim, chụp hình sếu về vườn vào ngày 3/5/2010 vừa rồi chia sẻ thông tin, tại Việt Nam, sếu đầu đỏ xuất hiện chủ yếu tại đồng cỏ bàng ở xã Phú Mỹ thuộc huyện Kiên Lương, tỉnh Kiên Giang và tại Vườn quốc gia Tràm Chim (tỉnh Đồng Tháp). Anh Tùng cũng cho biết, sếu đầu đỏ là loài sống di cư, trên hành trình vượt dặm trường xa sang phía Bắc Vương quốc Campuchia sinh sản, loài chim có đặc tính sống riêng rẽ thành từng cặp được nhiều quốc gia xem là biểu trưng của hạnh phúc và sự hoà hợp, thanh bình, có dừng chân ở Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát nghỉ ngơi, kiếm tìm thức ăn một vài ngày và tiếp tục cuộc hành trình. "Sếu đầu đỏ chỉ cư trú, kiếm ăn ở những vùng ẩm ướt, xâm xấp nước, Vườn quốc gia Lò Gò-Xa Mát thì rừng cây ngút ngàn, làm gì có đồng không mông quạnh để sếu về kiếm ăn, nghỉ ngơi?".
Nghe chúng tôi bày tỏ sự hoài nghi và hỏi thẳng "tin sếu về vườn liệu có chân thật, khách quan?", hai anh Xuân, Tùng cười mà rằng: "Thông tin ngày 3/5/2010 sếu đầu đỏ xuất hiện tại vườn không phải là tin vui duy nhất. Đấy là lần thứ 4 và cũng là lần đầu tiên liên tục trong 2 năm 2009-2010 sếu đầu đỏ xuất hiện tại Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát". Cả hai anh khẳng định sếu xuất hiện tại trảng cỏ Tà Nốt, nằm giữa vùng lõi Vườn quốc gia, giáp ranh với nước bạn Campuchia, cách trụ sở Ban quản lý vườn gần 20km.
Trảng Tà Nốt, theo lãnh đạo Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát, thuộc hệ sinh thái trảng cỏ tự nhiên ngập nước theo mùa có diện tích trên 2.000ha và chỉ là một trong hàng chục bàu trảng của hệ sinh thái này, gồm trảng Tân Thanh, trảng Cố Vấn, trảng Bà Điếc, trảng Bảy Bàu, bàu Đưng Lớn, bàu Đưng Nhỏ,… Những bàu trảng này chứa nước để nuôi suối, suối đổ nước ra sông và cũng chính những bàu trảng này có nguồn củ năng là món khoái khẩu của sếu đầu đỏ. Chúng tôi ngỏ ý muốn vào trảng Tà Nốt trước là tìm hiểu công việc của các anh em giữ rừng ở nơi này, sau muốn được tận mắt chiêm ngưỡng nơi quá cảnh của sếu đầu đỏ, Giám đốc vườn Nguyễn Đình Xuân tận tình giúp đỡ bằng việc cử cán bộ đưa chúng tôi xuyên rừng.
Chốn bồng lai giữa đại ngàn
Trái với tưởng tượng của chúng tôi rằng phải băng rừng lội suối trong sự rình rập của lũ vắt và rắn độc các loại, đường vào trảng Tà Nốt, chúng tôi phóng xe máy chạy băng băng. Đó là con đường đất đỏ chiều ngang khoảng 20m, dài đến 30km ăn thông ra cửa khẩu Xa Mát. Theo giải thích của những người bảo vệ rừng, đây là đường ranh nhằm tránh nguy cơ lây lan khi cháy rừng, đồng thời cũng là con đường huyết mạch để có thể đưa xe chữa cháy vào nếu chẳng may rừng bị biến thành biển lửa.
Đường vào Tà Nốt, chúng tôi đi qua nhiều đài tưởng niệm những cán bộ, chiến sĩ của căn cứ Trung ương cục, An ninh R, Căn cứ Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hòa miền Nam Việt Nam… đã sống, chiến đấu và ngã xuống trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Chúng tôi cũng đi qua những cánh rừng đẹp như tranh vẽ với những đoạn dây leo có hình dáng kỳ lạ, vắt trên những thân đại thụ nhìn từ xa như những đôi mãng xà khổng lồ đang vào mùa tình ái. Có những đoạn bướm bay rợp trời, mùi rừng ngai ngái quyến rũ đến lạ.
Sau gần 1 giờ xuyên rừng bằng xe gắn máy với nhiều lần dừng lại chụp cảnh, rồi chúng tôi cũng đến được nơi cần dừng chân. Có nhìn thấy trảng cỏ xanh um ngập nước được bao quanh, xen kẽ giữa những cánh rừng khộp, rừng tràm trải mút tầm mắt, khung cảnh thật thanh bình, thiên thai, lòng không khỏi thán phục sếu đầu đỏ thật rất "sành điệu" khi chọn nơi đây làm điểm dừng chân.
 |
|
Cặp sếu về vườn ngày 3/5/2010. |
Trên căn nhà sàn thơ mộng nằm giữa đồng hoang, anh Lê Văn Sang, chốt trưởng chốt bảo vệ rừng Tà Nốt giới thiệu, vùng trung tâm trảng Tà Nốt rộng hơn 20ha, bao quanh trảng là các trảng Tân Thanh, trảng Bà Quang, trảng Miên, trảng Bò, trảng 1, trảng 2… Có nhiều trảng bàu nhưng sếu đầu đỏ chỉ xuất hiện ở Tà Nốt. Vì ngoài củ năng, trảng còn có nhiều loài cá để sếu ăn dặm như cá trê, cá lăng, chốt bò, chạch lấu...
Giữa mênh mông rừng già, câu chuyện về sếu đầu đỏ giữa chúng tôi và những người giữ rừng ở trảng Tà Nốt sôi động và vô cùng lý thú. Như anh Sang, anh Phạm Văn Lép, sinh năm 1966, người có thâm niên gần 20 năm giữ rừng cho biết, sếu về Tà Nốt lần đầu tiên vào tháng 4-2005 với khoảng 50 cá thể. "Khi thấy đàn chim lạ, mấy anh em tôi báo cáo ngay với lãnh đạo vườn. Hay tin, các ảnh lập tức vác máy quay phim vào quay, chụp và ghi nhận được hình ảnh đầu tiên của sếu tại tiểu khu 17".
Cũng theo bỏ nhỏ của anh Lép, từ đầu năm đến nay sếu đầu đỏ về Tà Nốt 3 lần. Lần đầu vào cuối tháng 4 sếu về đàn 12 con, vài ngày sau về đàn 8 con, sau cùng (ngày 3-5) về một cặp. Khi tôi hỏi so với các loài chim trời khác, loài sếu quý hiếm ở cấp độ toàn cầu có điểm gì đặc biệt, những người giữ rừng hào hứng liệt kê nhiều chi tiết ly kỳ. "Chúng cao lớn kinh khủng" - anh Sang tả: Có con tôi đoán cao hơn 1,7m. Ở sếu đầu đỏ, con trống cao to và đẹp hơn con mái. Màu lông con đực mượt mà, vòng đỏ điểm xuyết ở cổ cũng lớn hơn, đậm hơn con mái. Điều lạ là lúc kiếm ăn sếu đi bằng 2 chân, nhưng khi bất động thì chúng chỉ đứng một chân. Chúng có thể đứng như thế hàng giờ đồng hồ".
 |
|
Cán bộ Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát trong một chuyến khảo sát tại trảng Tà Nốt. |
Sau này qua tham khảo nhiều tài liệu, chúng tôi được biết sếu đứng một chân là một trong những nguyên tắc nghỉ ngơi của chúng, đồng thời để bảo tồn nhiệt độ cơ thể. Chúng tôi cũng được biết khi đến mùa nằm ổ, chim trống sẽ cẩn trọng nhặt từng cọng rơm dùng mỏ giũ sạch sâu bọ, rác rến rồi mới lót ổ cho "nương tử" nằm. Sếu đầu đỏ cũng là loài rất chung thủy, mỗi cặp có lãnh địa riêng. Khi một trong 2 con chết, con còn lại sẽ sống trong sầu não. Bị loài khác tấn công, con trống sẽ chống trả quyết liệt, trong khi đó hồng hạc mái sẽ dang rộng cánh che chở chim con.
Khi nghe chúng tôi chia sẻ những thông tin này, anh Nguyễn Thanh Tùng đáp lại bằng nhiều chuyện kỳ thú về sếu mà anh quan sát được: "Lần nào về vườn chúng cũng hạ cánh vào 2 khoảng thời gian nhất định, hoặc sáng (từ 6-7h), hoặc chiều (3-4h). Lúc đầu chúng chỉ hạ cánh một cặp. Cặp này đứng trên trảng cỏ ngó nghiêng, nghe ngóng một lúc lâu. Khi cảm nhận được sự bình yên, cặp thám thính ấy mới phát ra âm thanh kêu gọi bầy đàn. Sau tiếng kêu của nó thì nhiều cặp sếu sà xuống. Trong quá trình kiếm ăn, nghỉ ngơi, giữa các đôi sếu không có sự đấu đá, tranh giành". Anh Tùng quả quyết: "Sếu đầu đỏ rất nhạy cảm với sự xuất hiện và tác động của con người. Chúng có thể nhận biết sự hiện hiện của con người ở khoảng cách 500m. Nên trong quá trình quan sát chúng, anh em chúng tôi phải sử dụng ống nhòm".
Cũng theo những người giữ rừng, điều kỳ lạ hơn là khi sếu đầu đỏ xuất hiện trên trảng Tà Nốt, không thấy các loài chim khác hiện diện dù rằng thường ngày chúng tụ bầy rất đông trên trảng cỏ.
Cần được "chăm sóc" đặc biệt
Trong một báo cáo điều tra tổng thể về Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát gần đây, nhóm tác giả Đặng Quốc Quân, Lê Công Mẫn, Nguyễn Trần Thụy Thanh Mai (Khoa Sinh, Trường Đại học Khoa học tự nhiên) cho biết vườn được công nhận là một trong các vùng chim quan trọng của Việt Nam với khu hệ chim có đến 180 loài, trong đó có nhiều loài quý hiếm như gà lôi hông tía, chích chạch má xám, giang sen, còn nhạn, già đẫy nhỏ… Đặc biệt là các loài đang bị xếp vào diện bị đe dọa tuyệt chủng trên toàn cầu như già đẫy java, cò quắm cánh xanh, bồ nông chân xám, gà tiền mặt đỏ…
Có thể nói Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát là bảo tàng chim của Việt
Tiễn chúng tôi trở về thành phố, sau bật mí "Trảng Tà Nốt nói riêng, Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát nói chung từng được ghi nhận về sự có mặt của cá sấu xiêm, loài đang bị đe dọa tuyệt chủng toàn cầu", những người giữ rừng ở "thủ phủ chim" mong mỏi trong thời gian tới sẽ được Nhà nước quan tâm đầu tư hơn nữa cho công tác bảo tồn vườn, để trảng Tà Nốt thực sự là thiên đường bình yên của không chỉ sếu đầu đỏ mà còn có nhiều loài chim thú quý hiếm khác.
Vườn quốc gia Lò Gò - Xa Mát được thành lập theo Quyết định số 91/2002/QĐ-TTg ngày 12/7/2002 của Thủ tướng Chính phủ. Tổng diện tích vườn là 18.806ha, trải rộng trên địa bàn hành chính 4 xã Tân Bình, Tân Lập, Hòa Hiệp, Thạnh Tây của huyện Tân Biên. Ngoài ra còn có vùng đệm với diện tích tự nhiên là 18.600ha cũng nằm trên địa bàn 4 xã trên. Hệ thực vật của vườn mang tính đặc trưng của các sinh cảnh chuyển tiếp giữa Tây Nguyên, miền Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long.