Về Sóc Sơn (Hà Nội) ăn Tết lại

Tết cả năm không bằng Tết lại

Mặc dù ngày 15 tháng Giêng mới là Tết lại của làng Đa Hội (Bắc Sơn, Sóc Sơn) nhưng nhà anh Bùi Văn Đoàn (xóm 1, thôn Đa Hội) đã luộc bánh chưng từ tối 13 và sắp cỗ mời khách từ ngày 14. Anh bảo: “Mình là con trưởng, anh em họ hàng ở các thôn khác nhiều nên năm nào cũng ăn Tết lại hai ngày. Một ngày mời người thân, bạn bè quanh vùng, một ngày để các con mời bạn học”. Năm nay, như mọi năm, nhà anh cũng gói gần 20 cái bánh chưng, thịt 4 con gà, bày khoảng 20 mâm cỗ ăn Tết lại. Con lợn nhà nuôi được hơn một năm đến Tết Nguyên đán anh vẫn chưa đụng, để chờ tới hôm 14 âm lịch mới ngả cỗ mời khách.

“Tết lại ở đây còn to hơn Tết đi (tức Tết Nguyên đán - PV). Ba ngày Tết đi hầu như chỉ có thanh niên đi chơi, chúc Tết, còn chủ nhà, người già phải ở nhà đón khách. Tết đi nhà nào cũng có, nhưng Tết lại mỗi làng tổ chức một ngày, nên nó là cơ hội để làng này mời làng kia ăn uống, giao lưu”, anh Đoàn chia sẻ. Tục Tết lại đã được truyền từ bao đời nay ở nhiều nơi thuộc Sóc Sơn, nhưng mỗi nơi tổ chức một ngày riêng, rải rác khắp tháng Giêng. Ở xã Bắc Sơn, thôn Lai Sơn ăn Tết lại vào mùng 8, Tiên Chu, Lam Lý, Lương Đình tổ chức mùng 10,  Đô Tân, Đô Lương, Đa Hội, Phúc Xuân lại là ngày 15. Còn xã Mai Đình có 14 thôn đều ăn Tết lại, rơi vào các ngày khác nhau từ mùng 4 đến 21 tháng Giêng. Không chỉ ở mấy xã của Sóc Sơn, mà ở Cầu San (Thái Nguyên), nơi giáp với Bắc Sơn cũng có Tết lại, vào ngày Rằm tháng Giêng.

Vào ngày Tết lại, người dân Sóc Sơn gói bánh chưng, sắp cỗ mời khách nơi khác tới thăm. Ảnh: Quỳnh Vũ.

Đến Bắc Sơn vào trưa 15 âm lịch, thấy dân cư hai bên con đường chạy dọc theo chợ Chấu vẫn treo cờ phấp phới. Cái chợ chung của nhiều thôn cũng tấp nập hơn ngày thường do họp vào ngày Rằm và cũng là ngày Tết lại ở nhiều nơi. Trên đường tới Đô Tân, thi thoảng chúng tôi lại gặp một tốp hơn chục em học sinh thuộc nhiều thôn khác nhau. Hỏi ra thì biết các em ở Đô Tân dẫn bạn học về nhà mình ăn Tết lại. Khi tới Đa Hội, chúng tôi tình cờ hỏi thăm đường một tốp người cũng tới làm khách ở thôn này.

Trong nhóm người ở thôn Lai Sơn, Tiên Chu, có người có họ hàng, bạn bè ở Đa Hội, có người chỉ là khách lạ. Cái tục Tết lại đặc biệt ở chỗ đó: khách đến ăn Tết dù quen hay lạ, hàng chục người hay chỉ có một người, chủ nhà vẫn dọn cơm, mời chào nhiệt tình. Chủ - khách cùng ngồi chung một mâm, uống với nhau chén rượu, hỏi thăm gia cảnh, tâm sự chuyện làm ăn, nhà cửa… “Trước lạ sau quen”, người dân Sóc Sơn bảo Tết lại là dịp kết bạn giữa các làng cũng vì lẽ đó.

Ngày Tết lại, hầu hết nhà nào cũng gói bánh chưng, gói giò, đụng lợn hoặc mua thịt, giết gà, bày hoa quả. Đào, quất có thể không có hoặc dùng lại của Tết Nguyên đán, nhưng những thứ bánh trái, giò chả đều phải làm mới hết. Người dân ở đây quan niệm, “sau Tết vỡ (cũng là Tết Nguyên đán – PV) đã làm lễ cúng tiễn chân ông bà ông vải rồi, thì tới Tết lại cũng phải sắp sửa mọi thứ khác để mời các cụ về ăn Tết mới”. Dù còn nghèo khó nhưng Tết lại năm nào, gia đình chị Ngô Thị Loan (đội 5, Đô Tân) cũng cố gắng bày 4-5 mâm cỗ, để dành vài cân gạo nếp gói bánh chưng. Sáng ngày 15, chị mải miết từ bãi rác Nam Sơn về nhà để kịp sắp sửa Tết lại. Chị Loan tâm sự: “Đây là chị tranh thủ bới ít nhựa về bán chứ vào Tết lại gần như người nào cũng nghỉ làm để ở nhà đón khách”.  Hỏi chị Tết lại linh đình như vậy có phiền phức gì không, chị cười bảo: “Tốn kém gì đâu! Có cái Tết lại để anh em bạn bè có dịp ngồi trò chuyện với nhau, mà con cái, các cháu cũng phấn khởi”.  Các trò chơi dân gian, thi đấu thể thao, lễ hội cũng chỉ chờ tới Tết lại mới diễn ra. Trước Tết lại 1, 2 ngày, người dân ở Bắc Sơn thường dọn dẹp, tu sửa đền, chùa. Đến ngày Tết mọi người lại làm lễ rước Thành Hoàng từ Nghè ra đình làng.

Tục lệ nghìn năm

Người làng không còn nhớ Tết lại có từ khi nào, chỉ biết đó là tục truyền nhiều đời, khi còn bé họ đã thấy ông bà, bố mẹ tổ chức. Cũng có người cho rằng Tết lại bắt nguồn từ chuyện vua Quang Trung ra Bắc dẹp giặc Thanh. Ở Thăng Long, để củng cố lực lượng chống nghĩa quân Tây Sơn, quân giặc ra sức hoành hành, cướp bóc của nhân dân. Cũng vì vậy, nhiều làng xã ở ngoại thành phải chạy giặc. Khi cuộc chiến kết thúc, đất nước bình yên, người dân mới trở về quê hương. Lúc đó Tết đã qua, nên dân làng tổ chức giã giò, gói bánh chưng, mở hội ăn Tết lại. Do là Tết mừng chiến thắng và thoát chết trở về nên Tết lại rầm rộ hơn Tết chính. Ngày Tết lại của mỗi làng là ngày người dân đầu tiên về tới làng sau cuộc chạy giặc.

Theo ông Nguyễn Văn Kết (nguyên Chủ tịch huyện Sóc Sơn), một người hay sưu tầm và còn giữ được nhiều tư liệu văn hóa, lịch sử làng, xã, câu chuyện trên cũng có thể là một cơ sở để giải thích về tục ăn Tết lại. Tuy nhiên, Tết lại ở Sóc Sơn đã có từ thời Hùng Vương, cách triều đại vua Quang Trung hàng nghìn năm. Ông Kết cho biết: “Trong quan hệ làng xã, ngoài giao lưu giữa con cháu trong gia đình cũng phải có giao lưu giữa chủ gia đình, bạn bè. Tết lại chính là dịp để các gia chủ tới thăm nhau, thôn này tới thăm thú thôn kia… Tết lại kết tinh nhiều nét đẹp trong cách ứng xử, ẩm thực, văn hóa, thể thao”.

Trong kí ức của ông về những cái Tết lại thuở ông còn nhỏ, suốt tháng Giêng, nhiều thôn Bắc Sơn luôn vang rộn tiếng chày giã bánh, giã giò. Tiếng trống hội tưng bừng khắp làng trên xóm dưới. Người các thôn đổ về nườm nượp tham gia chơi đấu vật, chọi gà, đánh đu,… tại sân bãi của đình làng. Đến thời kháng chiến, người dân không còn điều kiện tổ chức Tết linh đình như xưa. Ngày nay, cái Tết lại ở Sóc Sơn được phục hồi gần như cũ và đầy đủ hơn về mặt vật chất. Tuy nhiên, những cuộc thi đá bóng, cầu lông, bóng chuyền đang dần thay thế những trò chơi dân gian vốn được ưa chuộng một thời