Xây dựng nhà thuốc theo chuẩn GPP: Liệu có khả thi?

Tháng 1/2007, Bộ Y tế đã ban hành chuẩn GPP nhằm mục đích bảo đảm sử dụng thuốc an toàn, hợp lý và hiệu quả cho người bệnh. Theo đó, đến ngày 1/1/2011, tất cả các nhà thuốc trên toàn quốc phải đạt tiêu chuẩn này, và từ đầu tháng 7/2007, Bộ Y tế đã tiến hành thí điểm tiêu chuẩn GPP tại 4 thành phố lớn là Hà Nội, TP HCM, Đà Nẵng, Cần Thơ cho các bệnh viện, doanh nghiệp cùng các hộ gia đình đang kinh doanh thuốc.

Nhưng, liệu có khả thi khi mà việc mua bán thuốc chữa bệnh trên thị trường hiện nay vẫn còn rất nhiều vấn đề...

GPP là gì?

GPP là chữ viết tắt của cụm từ tiếng Anh: Good Pharmacy Practice – nghĩa là “thực hành tốt việc quản lý nhà thuốc”. Nó bao gồm các nguyên tắc cơ bản về chuyên môn và đạo đức trong việc hành nghề nhằm đảm bảo cho người bệnh khi cần đến thuốc men, thì những loại thuốc ấy phải đạt chất lượng, hiệu quả và an toàn.

GPP là 1 trong 5 tiêu chuẩn hiện đang được áp dụng tại hầu hết các quốc gia trên thế giới nhằm đảm bảo chất lượng thuốc mà bắt đầu là khâu sản xuất (GMP), kiểm tra chất lượng (GLP), tồn trữ và bảo quản (GSP), lưu thông phân phối (GDP), đến tiêu thụ (GPP). Ở nước ta, từ những năm 1995 trở về trước, những tiêu chuẩn này chưa rõ ràng, cụ thể nên đã có khá nhiều loại thuốc kém phẩm chất được tung ra thị trường.

Để chấn chỉnh tình trạng này, đồng thời đó cũng là một trong những lộ trình hội nhập với thế giới trong lúc Việt Nam có khoảng 180 công ty sản xuất thuốc, 89 doanh nghiệp có chức năng xuất, nhập khẩu thuốc và hơn 800 công ty kinh doanh thuốc cùng với 370 công ty nước ngoài đã đăng ký cung cấp thuốc cho thị trường, năm 1996, Bộ Y tế từng bước ban hành và áp dụng các tiêu chuẩn GMP, GLP, GSP.

Đến đầu năm 2007, hai tiêu chuẩn còn lại (GDP và GPP) được chính thức đưa vào thực hiện mà tất cả không ngoài việc nâng cao chất lượng thuốc, tạo hiệu quả tối đa trong điều trị và an toàn cho người sử dụng.

Căn cứ vào tiêu chuẩn GPP, thì một nhà thuốc bán lẻ phải có mặt thường trực của dược sĩ, có diện tích tối thiểu là 30² – trong đó có nơi  trưng bày, bảo quản  các loại thuốc, có chỗ để người mua thuốc tiếp xúc, trao đổi thông tin với người bán thuốc.

Nhiệt độ trong khu vực trưng bày, bảo quản thuốc phải dưới 300C, độ ẩm không vượt quá 75%, có các phương tiện như sổ sách, máy tính để quản lý số lượng, hạn dùng của những loại thuốc tồn trữ...

GPP - Liệu có khả thi?

Theo một thống kê chưa đầy đủ, trên toàn địa bàn TP HCM, hiện có hơn 4.000 nhà thuốc bán lẻ đang hoạt động với khoảng 3.600 dược sĩ. Tuy nhiên, theo tìm hiểu của chúng tôi, gần 2/3 các nhà thuốc này đều không đạt các tiêu chuẩn GPP đã đề ra. Ở quận 8, có nhà thuốc diện tích chỉ... 6², trong đó kê một chiếc quầy dài 2m làm chỗ cho nhân viên bán thuốc. Cạnh quầy, sát bức tường là một chiếc kệ dài khoảng 2,5m, cao 1,5m, được chia làm nhiều ngăn để đựng thuốc

 Người đứng bán thuốc là một cô gái, đã học qua lớp “nhân viên nhà thuốc” trong 6 tháng, cho biết: “Chủ nhà thuốc này là một dược sĩ trung học, nhưng anh ấy đang làm cho Nhà nước nên thuê em trông coi. Bình quân mỗi ngày em bán cho khoảng 30 người nhưng gần như không có ai mua thuốc mà có toa bác sĩ”.

Đúng như lời cô gái, trong hơn 1 tiếng đồng hồ trò chuyện với cô, chúng tôi thấy có 5 người khách vào, và tất cả chỉ là vài viên thuốc nhức đầu, thuốc thấp khớp, thuốc ho. Có người hỏi mua 1 vỉ 10 viên kháng sinh Amoxcillin trong lúc nếu căn cứ vào tiêu chuẩn GPP, thì kháng sinh là một trong những mặt hàng bắt buộc phải bán theo toa bác sĩ.

Tại một khu lao động nghèo ở quận 4, chủ một nhà thuốc, nói: “Nếu áp dụng tiêu chuẩn GPP, chắc là tui phải dẹp tiệm  vì để đạt được nhiệt độ dưới 300C, thì buộc phải gắn máy lạnh trong lúc doanh số hàng ngày của tui chỉ trên dưới 200 nghìn đồng. Bên cạnh đó, gắn máy lạnh thì phải làm cửa kính. Khách hàng đa số là dân lao động, nhìn tiệm thuốc cửa kính, máy lạnh, sẽ có nhiều người không dám vô vì sợ thuốc... đắt tiền, chưa kể điện đóm chập chờn, nay cúp mai tắt”.

Để tìm hiểu thêm về tiêu chuẩn GPP, chúng tôi đã tiến hành khảo sát tại 100 nhà thuốc thuộc địa bàn các quận 4, 6, 8 và 11 của TP HCM. Kết quả cho thấy chỉ có 12 nhà thuốc diện tích hơn 20², còn lại đều dưới 15² và không nơi nào có máy lạnh. Cũng trong 100 nhà thuốc này, 17 nhà thuốc do chính chủ nhân ngôi nhà đứng ra kinh doanh, còn lại là thuê mướn.

Bà Nguyễn Thị Minh, chủ một nhà thuốc ở quận 11 cho biết: “Tiền thuê nhà mỗi tháng 5 triệu. Bây giờ nếu theo tiêu chuẩn GPP, thì tôi phải bỏ tiền ra để cải tạo lại – ít nhất cũng 10 triệu nhưng chẳng hiểu chủ nhà có đồng ý cho sửa chữa hay không? Hơn nữa, sau này vì một lý do gì đó mà tôi thôi không kinh doanh nữa, thì số tiền đã bỏ ra để cải tạo coi như mất trắng”.

Theo nguyên tắc, một nhà thuốc buộc phải có dược sĩ đứng thường trực để theo dõi việc bán thuốc, và kịp thời hướng dẫn người mua nếu cần thiết. Nhưng qua khảo sát của chúng tôi, trong 100 nhà thuốc vừa nói, chỉ 2 nơi là có dược sĩ đại học, 27 nơi có dược sĩ trung học, số còn lại là dược tá hoặc “nhân viên nhà thuốc”.

Anh Nguyễn Văn Châu, dược sĩ trung học, chủ một nhà thuốc ở quận 6, nói: “Các nhà thuốc bán theo toa bác sĩ hầu hết đều tập trung quanh các bệnh viện, còn những nơi... đèo heo hút gió như thế này, chủ yếu bán thuốc theo yêu cầu của người mua là chính”.

Tất cả những nhà thuốc mà chúng tôi khảo sát đều chung nhận định, rằng rất hiếm khi bác sĩ đến nhà thuốc của họ để mua thuốc về bán cho bệnh nhân, mà đa số đều mua ở các “chợ thuốc”, các “trung tâm bán sỉ dược phẩm” hoặc mua theo đường trôi nổi nên lắm khi, có nhiều loại không rõ nguồn gốc, hoặc đã bị cấm sử dụng từ lâu.

Để thực hiện tiêu chuẩn GPP, rất nhiều nhà thuốc đều có chung một nỗi băn khoăn, đó là phải đầu tư khá lớn cho cơ sở vật chất, nhưng nếu thuốc vẫn phải bán với giá như trước, thì làm sao cạnh tranh nổi với những nhà thuốc không GPP, nên đến nay, tại TP HCM, mới chỉ có 40 trong tổng số hơn 4.000 nhà thuốc, nộp đơn xin thẩm định GPP, và các ngành chức năng đã thẩm định được 12 nhà thuốc đạt chuẩn.

Để hỗ trợ và khuyến khích, Bộ Y tế đã giao cho Cục Quản lý Dược cụ thể hóa một số điều kiện ưu đãi, thí dụ như phạm vi kinh doanh của nhà thuốc GPP và không GPP sẽ khác nhau.

GPP được bán các loại thuốc trong danh mục kê đơn, thuốc gây nghiện, thuốc đặc trị, dịch truyền..., được hưởng các ưu đãi về thuế, về quảng bá thương hiệu, được xuất nhập khẩu thuốc, còn nhà thuốc không GPP chỉ được bán các loại dược phẩm thông thường, tiến đến xóa bỏ tình trạng “bác sĩ là dược sĩ”, “dược sĩ là bác sĩ” như vẫn thường đang diễn ra hiện nay.

GPP – Sẽ làm được, nếu…

Như đã nói ở trên, một nhà thuốc đạt chuẩn GPP sẽ phải bán thuốc theo đơn bác sĩ trong lúc thực tế thì hơn 90% các phòng mạch tư ở TP HCM đều tự mình bán thuốc. Đồng thời, lại còn khá nhiều người đã quen với việc ra tiệm thuốc tây, khai bệnh rồi mua thuốc theo... chỉ định của nhân viên nhà thuốc nên việc thay đổi tập quán ấy là việc không dễ dàng trong một sớm một chiều.

Ông Lê Văn Bình, làm nghề chạy xe ôm ở quận 4, nói: “Thông thường khi bị mắc mưa, rồi ớn lạnh, sổ mũi, ho, tôi đến tiệm thuốc gần nhà, khai bệnh và mua khoảng 20 nghìn tiền thuốc uống vào là hết. Nhưng nếu tôi đi bác sĩ, thì chỉ riêng tiền khám cũng phải mất 20 nghìn, chưa kể tiền thuốc...”, mà thực tế hầu như không phòng mạch tư nào kê toa thuốc có giá dưới 50 nghìn.

Bên cạnh đó, rất nhiều nhà thuốc vẫn chưa hiểu chuẩn GPP là gì, thậm chí có người vẫn nghĩ rằng cứ... gắn máy lạnh, diện tích mặt bằng đủ 30² là đạt chuẩn GPP! Tại một tiệm thuốc tây trên đường Thuận Kiều, đối diện cổng sau Bệnh viện Chợ Rẫy, bà chủ tiệm cười khi nghe tôi hỏi về GPP: “Còn tới 2 năm nữa, lâu mà, lo gì!”.

Trao đổi với chúng tôi, một số bác sĩ, dược sĩ, chủ nhà thuốc cho rằng lộ trình GPP đến năm 2010 là khó thực hiện bởi lẽ hiện nay, rất ít nhà thuốc dám đi tiên phong trong lĩnh vực này vì nếu không có vốn lớn, không có những điều kiện thuận lợi về mặt bằng, thì sẽ chẳng thể cạnh tranh với những nhà thuốc không GPP – ít ra cũng là vài năm đầu.

Một tiến sĩ dược khoa, hiện đang giảng dạy tại Trường đại học Y Dược TP HCM, nói rằng: “Tuy nhiên, khó không có nghĩa là không thể thực hiện được nếu chúng ta kiên quyết thực hiện một cách đồng bộ các biện pháp như: Tuyên truyền rộng rãi trong nhân dân về tác hại của việc sử dụng thuốc không đúng liều lượng, chỉ định, tiến đến xóa bỏ thói quen tự mình ra nhà thuốc, khai bệnh rồi mua thuốc”.

Để làm được điều đó, thì cần chấm dứt hiện tượng dược sĩ – thậm chí nhân viên nhà thuốc làm thay công việc của bác sĩ. Chúng ta đã có một mạng lưới y tế cơ sở phủ rộng đến từng phường, xã nhưng ở nhiều thành phố lớn, những trạm y tế này hầu như chưa phát huy được chức năng chính của mình là thăm khám và chẩn đoán ban đầu: Một người dân khi đau ốm, đến trạm y tế phường, xã, được bác sĩ khám bệnh, kê toa miễn phí thì dần dà, việc cầm toa thuốc đến nhà thuốc GPP sẽ là chuyện hiển nhiên.

Một vấn đề nữa, và đây cũng chính là vấn đề nan giải trong lộ trình chuẩn hóa nhà thuốc theo GPP: Đó là chuyện bác sĩ bán thuốc tại phòng mạch tư (ngoại trừ một số loại cấp cứu qua đêm đã được Bộ Y tế phê duyệt).

Một phó giáo sư, bác sĩ, từng là giám đốc một bệnh viện đầu ngành ở các tỉnh phía Nam, nói: “Ngành y tế không thể cứ mãi lập các đoàn thanh tra, đi kiểm tra các phòng mạch tư, mà nên tập trung vào công tác vận động, tuyên truyền, khởi đầu từ các vị có uy tín. Một tiến sĩ, một giảng viên đại học y, một bác sĩ giám đốc bệnh viện mở phòng mạch tư, nhưng không bán thuốc, sẽ có tác dụng rất lớn với những thế hệ kế thừa...”