Bài I: Biển bị bức tử

Những dòng sông đục ngầu ra biển

Đứng bên bờ sông Hiếu, đoạn chảy qua khu vực chợ Đông Hà (Quảng Trị), không khó để nhận ra những dòng nước nhỏ len qua các rãnh thoát, mang theo cặn bẩn từ hoạt động buôn bán. Những dãy hàng hải sản, thịt gia cầm, rau củ bày sát mép sông tạo nên một nhịp sống quen thuộc, nhưng cũng là nơi khởi đầu của những dòng chảy âm thầm. Không có cống xả lớn, không có dòng thải ồ ạt. Nhưng khi mưa xuống, toàn bộ nước mặt từ khu chợ và các tuyến đường xung quanh tràn về, cuốn theo rác và các chất thải hữu cơ đổ thẳng xuống sông, làm dòng nước đục lên và bốc mùi.

PV Báo CAND theo dòng sông Hiếu về hạ nguồn, đi qua khu dân cư, vùng sản xuất, trước khi đổ ra biển tại xã Cửa Việt. Càng về cuối dòng, những dấu hiệu ô nhiễm càng hiện rõ. Ở các thôn Xuân Ngọc, Xuân Tiến, Xuân Lộc, Long Hà, Đại Lộc thuộc xã Cửa Việt, nghề hấp, sấy cá đã tồn tại nhiều năm, tạo sinh kế cho hàng trăm hộ dân. Tuy nhiên, phần lớn cơ sở sản xuất lại nằm xen kẽ trong khu dân cư, nhiều nơi sát bờ sông, kéo theo hàng loạt hệ lụy môi trường.

Dọc những tuyến đường nhỏ dẫn vào làng, mùi nước thải hòa trong không khí, bám vào từng mái nhà. Phía sau các cơ sở, nước thải từ quá trình chế biến – gồm nước rửa cá, nước luộc và cặn bã – không qua xử lý mà xả thẳng vào hệ thống cống rãnh, đổ ra sông, theo dòng chảy ra biển. Với những cơ sở nằm sát bờ sông, nước thải gần như xả trực tiếp xuống sông.

Bà Lê Thị Lan, trú thôn Đại Lộc, cho biết: “Cơ sở hấp cá sát bên nhà hoạt động nhiều năm nay. Mỗi khi họ làm, nước thải xả ra mương bốc mùi rất khó chịu, chảy thẳng ra sông. Có thời điểm cao điểm, họ làm cả ngày lẫn đêm, không chịu nổi”.

Tại thôn Xuân Tiến, ông Nguyễn Văn Dùng cho rằng mỗi khi các lò hấp hoạt động, nước thải xả ra mương chuyển màu đen, rồi theo dòng chảy đổ ra sông, ra biển. “Những hôm thủy triều xuống, đứng ở cửa sông vẫn thấy nước đục, mùi bốc lên rất khó chịu”, ông Dùng nói.

Ông Nguyễn Xuân Phương, Phó Chủ tịch UBND xã Cửa Việt, cho biết toàn xã hiện có khoảng 47 cơ sở hấp, sấy cá. Chính quyền đã vận động các cơ sở xây dựng hầm lắng để giảm thiểu ô nhiễm, song hiệu quả còn hạn chế. Để giải quyết căn cơ, xã đầu tư khu chế biến thủy sản Cửa Việt rộng khoảng 20ha, tổng vốn hạ tầng khoảng 80 tỷ đồng, dự kiến bổ sung thêm 20 tỷ đồng để hoàn thiện hệ thống điện, nước. Khi dự án hoàn thành, các cơ sở sẽ được di dời ra khỏi khu dân cư; mục tiêu năm 2026 ưu tiên di dời các hộ quy mô nhỏ lẻ trước.

Rời Cửa Việt, chúng tôi ngược lên khu vực sông Sa Lung, nhánh sông dài gần 60km, chảy qua nhiều làng mạc, ruộng đồng trước khi hòa vào sông Bến Hải rồi ra biển. Tại đây, người dân không cần đến các chỉ số quan trắc để nhận biết ô nhiễm, mà nhìn thấy bằng mắt và cảm nhận bằng khứu giác.

“Mỗi khi mưa lớn, nhìn xuống sông sẽ thấy hai màu nước rõ rệt. Một bên đỏ đục do đất từ thượng nguồn, một bên đen kịt do nước thải công nghiệp chưa xử lý”, ông Lê Vĩnh Thái, sống ven sông đoạn qua thôn Tân Lập, xã Vĩnh Linh, nói. Theo phản ánh của người dân, tình trạng ô nhiễm trên các dòng sông qua địa bàn kéo dài. Trước đó, lực lượng Công an kiểm tra đột xuất việc chấp hành pháp luật về bảo vệ môi trường tại Công ty CP Bắc Trung Bộ, đóng tại thôn Tân Lập, phát hiện doanh nghiệp này xả toàn bộ nước thải công nghiệp chưa qua xử lý ra kênh Bảo Đài cạnh nhà máy, sau đó hòa vào sông Sa Lung.

Ở một lát cắt khác của miền Trung, tại bãi biển Nhật Lệ thuộc phường Đồng Hới (Quảng Trị), tình trạng ô nhiễm lại hiện ra theo một cách trực diện hơn.

Tại khu vực bờ kè biển trên đường Trương Pháp, đoạn đối diện khách sạn Poseido, cách bãi tắm trung tâm biển Nhật Lệ khoảng 700 đến 800m, một dòng nước thải màu đen ngòm đang chảy thẳng ra biển. Mùi hôi lan ra không gian xung quanh, ngay cả khi đứng cách xa hàng chục mét vẫn có thể cảm nhận rõ.

Ông Trần Minh Chiến, chủ homestay Bermuda tại khu vực này, cho biết: “Từ cuối năm 2024, khi kè biển bị vỡ, nước thải bắt đầu rò rỉ ra ngoài. Chúng tôi đã nhiều lần tìm cách bịt lại nhưng chỉ được vài hôm. Gần đây, nhiều khách đến rồi lại trả phòng vì không chịu nổi mùi”. Không chỉ các cơ sở kinh doanh bị ảnh hưởng, du khách cũng tỏ ra e ngại. Bà Ngô Thị Diệu Thu, trú xã Bố Trạch, chia sẻ: “Đi ra biển mà mùi hôi xộc lên thì không thể tắm được”. Còn ông Trần Đình Chiến, du khách đến từ tỉnh Vĩnh Long, nói ngắn gọn: “Nhìn vậy thì không ai dám xuống nước nữa”.

Theo bà Đoàn Thị Hồng Phương, Phó Giám đốc Ban Quản lý Dịch vụ công ích Đồng Hới, nguyên nhân là do một số hộ kinh doanh tự ý đấu nối hệ thống nước thải sinh hoạt vào hệ thống thoát nước mưa của công trình kè biển. Khi hệ thống bị ùn ứ, nước thải và rác tích tụ rồi chảy trực tiếp ra biển, gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng đến mỹ quan du lịch.

Nước đen dưới chân thành phố biển

Tại Đà Nẵng – nơi nhiều bãi biển từng được truyền thông quốc tế ca ngợi là đẹp nhất hành tinh – áp lực môi trường biển cũng đang hiện hữu theo cách không dễ nhìn thấy nếu chỉ đứng từ những bãi tắm đông nghịt du khách.

Giữa mùa hè, tại khu vực cuối kênh Phú Lộc đổ ra vịnh Đà Nẵng, đoạn bãi biển Thanh Bình thuộc phường Thanh Khê, dòng nước đen đặc quánh len qua những doi cát bồi lấp rồi chảy thẳng ra biển. Mùi hôi tanh bốc lên rõ nhất vào thời điểm thủy triều xuống thấp. Không ít du khách đi dọc bờ biển chỉ đứng nhìn rồi lặng lẽ quay đi.

Khung cảnh ấy hoàn toàn đối lập với sự náo nhiệt ở các bãi biển Mỹ Khê hay Phạm Văn Đồng chỉ cách đó vài km – nơi hàng nghìn người chen chân xuống biển mỗi chiều hè. Một bên là biển xanh, cát trắng, tiếng nhạc và những hàng người nối dài dưới nắng. Một bên là dòng nước sẫm màu, bọt nổi lềnh bềnh cùng mùi hôi tanh quẩn trong gió biển.

Theo ghi nhận của PV Báo CAND, nhiều ngày qua, phần lớn bề rộng cửa sông Phú Lộc bị cát bồi lấp. Dòng nước từ thượng nguồn chỉ còn chảy qua một lạch nhỏ hẹp giữa những doi cát chắn ngang cửa biển. Dưới chân cầu Phú Lộc trên đường Nguyễn Tất Thành, cát bồi thành từng cồn lớn, có nơi rộng hơn cả một nhịp cầu. Nước phía trong cửa sông gần như tù lại, chuyển màu đục sẫm.

Người dân sống lâu năm tại khu vực Thanh Khê cho biết tình trạng này đã kéo dài nhiều năm và có dấu hiệu ngày càng nghiêm trọng. Vào cuối buổi chiều, khi nắng nóng kéo dài và thủy triều xuống thấp, dòng nước gần như tù lại, chuyển màu đen sẫm, mùi hôi tanh theo gió biển lan xa khắp khu vực.

Ông Nguyễn Văn Tấn, người dân địa phương, cho biết hơn 10 năm trước, thành phố từng đầu tư hệ thống kè đá chắn sóng và điều tiết dòng chảy cửa sông nhằm chống bồi lấp, bảo đảm thoát nước ra biển. Công trình từng phát huy hiệu quả trong thời gian đầu. Tuy nhiên vài năm trở lại đây, cát tiếp tục bồi mạnh khiến dòng chảy bị thu hẹp đáng kể. “Không chỉ ô nhiễm môi trường, điều người dân lo nhất là nguy cơ ngập úng khi mùa mưa đến. Nước không thoát kịp thì khu dân cư phía trong rất dễ bị ảnh hưởng”, ông Tấn nói.

Theo PGS.TS Trần Văn Quang, giảng viên Khoa Môi trường, Trường Đại học Bách khoa – Đại học Đà Nẵng, tình trạng tù đọng và lắng cặn hữu cơ tại khu vực cửa sông Phú Lộc khiến dòng nước dễ phát sinh mùi hôi trong điều kiện nắng nóng kéo dài. Khi mưa lớn xuất hiện, bùn lắng, cặn hữu cơ và lượng nước tồn đọng lại bị cuốn thẳng ra biển. Tuy nhiên, chỉ sau vài ngày, khi dòng chảy tiếp tục bị bồi lấp và tù đọng, tình trạng ô nhiễm lại tái diễn.

Theo ông Quang, về lý thuyết, muốn xử lý triệt để phải đồng thời thu gom hiệu quả nguồn nước thải sinh hoạt từ thượng nguồn, nạo vét cát bồi tại cửa sông để tăng khả năng lưu thông dòng chảy, đồng thời có giải pháp chống bồi lấp lâu dài. Tuy nhiên, việc triển khai trên thực tế không đơn giản do liên quan đến hạ tầng, quản lý và kinh phí đầu tư rất lớn.

Không riêng Đà Nẵng, tại nhiều đô thị biển khác dọc miền Trung, tình trạng nước thải và rác thải theo các tuyến cống ngầm chảy ra biển vẫn đang là bài toán nan giải.

Tại Khánh Hòa, tình trạng nước thải, chất thải xả ra vịnh Nha Trang qua hệ thống cống thoát nước mưa đã trở thành nỗi lo kéo dài nhiều năm. Dù chính quyền địa phương và các cơ quan chức năng liên tục triển khai nhiều biện pháp xử lý, tình trạng này vẫn chưa chấm dứt.

Từ phản ánh của người dân, ngày 12/3/2026, UBND phường Bắc Nha Trang phối hợp Ban quản lý hệ thống nhà máy nước thải khu vực Nha Trang kiểm tra khu vực công viên phía Bắc cầu Trần Phú. Tại hiện trường, tổ công tác ghi nhận nước thải và rác thải chảy ra từ các tuyến cống thoát nước mưa khu vực đường Phạm Văn Đồng, Tháp Bà, Tôn Thất Tùng rồi thấm xuống bãi cát ven biển. Nước thải bốc mùi hôi, nhiều rác tồn đọng quanh cửa xả gây ô nhiễm môi trường và ảnh hưởng mỹ quan đô thị.

Đáng chú ý, tại một hố thu nước mưa, lực lượng kiểm tra phát hiện tình trạng tự ý đấu nối ống xả nước thải sinh hoạt vào hệ thống thoát nước mưa, khiến nước thải theo các tuyến cống chảy thẳng ra biển.

Theo báo cáo của Ban quản lý vịnh Nha Trang, tại vùng hạ lưu sông Kim Bồng, nước thải và rác thải từ chợ cùng khu dân cư ven sông vẫn tồn đọng kéo dài. Tại cống thoát nước bờ bắc sông Quán Trường gần cầu Bình Tân, nước thải chuyển màu đen, bốc mùi hôi thối trước khi chảy ra biển. Kết quả quan trắc tại sông Cái, cửa sông Tắc và một số khu vực ven biển Nha Trang cho thấy nhiều thông số môi trường vượt quy chuẩn cho phép. Đáng chú ý, hàm lượng thủy ngân và phốt pho tại khu vực cảng cá Vĩnh Lương vượt mức quy định.

Không chỉ đất liền, áp lực môi trường còn hiện hữu tại các đảo trong vịnh Nha Trang như Trí Nguyên, Bích Đầm… nơi có hàng nghìn cư dân sinh sống nhưng phần lớn nước thải sinh hoạt vẫn theo hệ thống thoát nước mưa chảy trực tiếp ra biển.

Điều đáng lo ngại là sau cuộc kiểm tra giữa tháng 3/2026, đến cuối tháng 4/2026, tình trạng nước thải và rác thải chảy ra biển vẫn tiếp tục tái diễn tại một số cửa xả khu vực phía bắc cầu Trần Phú và Hòn Một…

Đi qua nhiều điểm dọc miền Trung, từ những khu chợ ven sông, những làng nghề chế biến thủy sản, những dòng sông nội địa đến các bãi biển du lịch, có thể thấy một điểm chung: ô nhiễm không đến từ một nguồn riêng lẻ. Nó được hình thành từ nhiều lớp chồng lên nhau – từ sinh hoạt, sản xuất nhỏ lẻ, công nghiệp đến dịch vụ du lịch. Tất cả theo những dòng chảy khác nhau, nhưng cuối cùng đều dồn về biển.