Hành trình hồi sinh tranh liễn làng Chuồn ở xứ Huế

Và, bằng tình yêu văn hóa truyền thống, nhất là mong muốn khôi phục nghề làm tranh liễn làng Chuồn, anh Ngô Quý Đức (SN 1985, ở TP Hà Nội) cùng nhóm bạn đã bỏ nhiều công sức, thời gian để tìm hiểu, nghiên cứu để dần hồi sinh tranh liễn làng Chuồn.

Trong không gian cổ kính ở Ngự Hà Viên nằm trên đường Xuân 68 của TP Huế, du khách đến đây như bị níu giữ lại bởi vẻ đẹp cuốn hút trên những tờ giấy dó nhuộm sắc điều với bộ tranh liễn làng Chuồn “Phúc - Tứ Linh”. Sau khi chiêm ngưỡng bộ tranh liễn làng Chuồn được trưng bày tại đây, nhiều du khách, kể cả người yêu văn hóa xứ Huế đã phải thốt lên rằng: “Thật bất ngờ”; “Rất đẹp!”. Và ít ai biết được rằng, để có những bộ tranh này, anh Ngô Quý Đức cùng các cộng sự của mình đã dành nhiều thời gian, công sức và tâm huyết để thực hiện hồi sinh tranh liễn làng Chuồn.

Anh Đức cho biết, tranh liễn là tên gọi chung cho các tấm giấy hồng điều dùng để viết chữ, câu đối để trang trí trong nhà vào dịp Tết được ra đời ở làng Chuồn (nay là làng An Truyền, phường Mỹ Thượng, TP Huế) – một vùng đất nổi tiếng về sự hiếu học và khoa bảng của xứ Huế ngày xưa. Với mong muốn khôi phục, hồi sinh dòng tranh dân gian nổi tiếng này, anh và các cộng sự đã phải đi một con đường rất dài, không chỉ về khoảng cách địa lý mà còn là hành trình ngược dòng thời gian khi nghệ nhân cuối cùng về tranh liễn làng Chuồn đã mất, mộc bản gốc thất lạc, tư liệu chỉ còn là những mảnh ký ức vụn vỡ. Và sau khi tìm được tư liệu, tạo hình được rồng, phượng của làng Chuồn trên bản vẽ 2D, anh Đức đã khăn gói ngược ra Bắc, tìm về làng nghề khắc mộc bản Thanh Liễu (Hải Dương cũ, nay là TP Hải Phòng) để nhờ các nghệ nhân trẻ ở làng nghề này để tạo hình lên bản khắc gỗ, tái tạo lại đường nét của liễn Huế xưa.

Từ những bản in mẫu đầu tiên sử dụng mực truyền thống trên giấy dó hoặc mực nho, tô màu thủ công trên giấy xuyến đỏ đã cho ra màu sắc và đường nét hài hòa, tái hiện được vẻ đẹp của dòng tranh liễn làng Chuồn xưa. Tiếp đó, nhóm của anh Đức nỗ lực nghiên cứu để tạo ra bộ liễn đạt đến độ hoàn hảo 100%, hoàn thiện các chi tiết hoa văn viền xung quanh của bộ liễn. Sau bao ngày tháng “thai nghén”, ngày 25/12/2025 là một cột mốc đáng nhớ khi khi những nét vẽ phục dựng đầu tiên, hình hài của liễn làng Chuồn đã chính thức hiện diện trên giấy. Để tìm lại đúng chất xưa của tranh liễn, nhóm của anh Đức đã kỳ công pha chế loại mực đặc biệt gồm sự kết hợp giữa Chu sa (tạo sắc đỏ thắm, trấn trạch) và Hoa hiên (tạo sắc cam trầm mặc, vương giả) chứ không dùng mực in công nghiệp cho các bản in. Hỗn hợp này được phết lên mặt gỗ thị, rồi in thắm lên nền giấy dó mỏng dai. “Và kết quả thực sự vỡ òa, khi tờ giấy dó được nhẹ nhàng bóc tách khỏi mặt gỗ, những họa tiết Tứ linh (Long - Lân - Quy - Phụng) hiện lên sắc nét đến từng chi tiết nhỏ nhất với thần thái uy nghi của rồng, phượng, nét bay bổng của chữ Phúc, sự cân đối trang nghiêm của đôi câu đối “Thiên địa tam dương thái - Càn khôn vạn sự xuân"... Tất cả như bừng tỉnh dậy sau một giấc ngủ dài nửa thế kỷ của tranh liễn làng Chuồn”, anh Đức kể lại.

Và sau một thời gian dài thực hiện, vào ngày 4/1 mới đây, bộ tranh liễn làng Chuồn “Phúc - Tứ Linh” đã được ra mắt du khách và những người yêu văn hóa xứ Huế tại Ngự Hà Viên.

Sau khi xem bộ liễn, nhiều nhà nghiên cứu đánh giá rằng, màu cam đỏ của mực Chu sa và Hoa hiên trên nền giấy dó tạo nên một hiệu ứng thị giác đặc biệt, đúng màu của ký ức, của Tết xưa. Những bản in đầu tiên này là minh chứng sống động nhất cho thấy kỹ thuật in tranh liễn làng Chuồn không hề mất đi. Nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa (nguyên Giám đốc Sở Văn hóa và Thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế) nhận xét rằng: “Tết Huế xưa thiếu liễn làng Chuồn như thiếu đi một vị. Và hôm nay, nhìn thấy bộ mộc bản in tranh liễn làng Chuồn này, tôi thấy nhẹ lòng như tìm lại được một mảnh ghép văn hóa quan trọng đã thất lạc bấy lâu”. TS Phan Thanh Hải, Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao TP Huế cũng đánh giá cao về tính bảo tồn văn hóa truyền thống mang tính sáng tạo của dự án tranh liễn làng Chuồn do anh Ngô Quý Đức và nhóm bạn thực hiện. Bằng sự kết nối tri thức liên vùng cùng cách làm bài bản, xuyên suốt từ nghiên cứu đến thực nghiệm đã góp phần làm nên sự “hồi sinh” cho liễn làng Chuồn vang bóng một thời.

Trong ba dòng tranh dân gian của Huế xưa, hiện tranh làng Sình vẫn được gìn giữ và tranh liễn làng Chuồn nay dần được hồi sinh, riêng tranh làng Tây Hồ vẫn đang bị mai một, biến mất. Do đó trong tương lai, anh Đức cùng cộng sự sẽ tiếp tục hành trình tìm kiếm và phục dựng dòng tranh Tây Hồ để bức tranh văn hóa dân gian xứ Huế được ghép lại trọn vẹn. “Với mong muốn tiếng gõ nhịp in tranh lại vang lên rộn rã ở làng Chuồn, trong một ngày không xa, chúng tôi sẽ mang toàn bộ thành quả này để trao truyền lại nghề truyền thống làm liễn cho người dân nơi đây. Từ đó để liễn làng Chuồn thực sự được hồi sinh ngay trên mảnh đất đã sinh ra nó…”, anh Đức trải lòng.