TP Hồ Chí Minh nỗ lực tìm giải pháp đảm bảo an toàn thực phẩm trong trường học

Bất cập từ cơ chế đến thực tiễn

Những ngày đầu tháng 4/2026, dư luận TP Hồ Chí Minh không khỏi lo lắng khi liên tiếp xảy ra 2 vụ ngộ độc thực phẩm tại hai trường tiểu học trên địa bàn, khiến hơn 130 học sinh bị ảnh hưởng. Những sự cố này một lần nữa gióng lên hồi chuông cảnh báo về mức độ rủi ro của thực phẩm học đường – nơi lẽ ra phải được kiểm soát nghiêm ngặt nhất.

Theo thống kê của Sở An toàn thực phẩm (ATTP) TP Hồ Chí Minh, toàn thành phố hiện có hơn 30.000 cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm. Trong đó, nhóm bếp ăn tập thể, suất ăn công nghiệp, đặc biệt là bếp ăn trường học, được đánh giá tiềm ẩn nhiều nguy cơ mất an toàn.

Thực tế cho thấy, không ít đơn vị cung cấp suất ăn vẫn chạy theo lợi nhuận, sử dụng nguyên liệu giá rẻ, không rõ nguồn gốc để giảm chi phí. Trong khi đó, nhiều trường học lại đặt nặng yếu tố giá thành khi lựa chọn nhà cung cấp, vô tình tạo điều kiện cho thực phẩm kém chất lượng lọt vào bữa ăn của học sinh.

Các vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra thời gian qua không phải là hiện tượng cá biệt. Theo Sở ATTP, nếu năm 2024, toàn thành phố ghi nhận 5 vụ ngộ độc thực phẩm, thì đến năm 2025 con số này đã tăng lên 13 vụ. Điều đáng lo ngại là xu hướng gia tăng vẫn chưa có dấu hiệu dừng lại, đặc biệt trong môi trường học đường.

Việc TP Hồ Chí Minh thành lập Sở ATTP từ năm 2024 được xem là bước đi đột phá trong quản lý, khi tập trung đầu mối thay vì phân tán như trước. Mô hình này đã giúp giảm chồng chéo, nâng cao hiệu quả kiểm tra, giám sát, với gần 23.000 cơ sở được kiểm tra, hơn 5.700 mẫu thực phẩm được kiểm nghiệm. Tuy nhiên, một nghịch lý đang tồn tại đó là dù có cơ quan chuyên trách, số vụ ngộ độc thực phẩm vẫn gia tăng cao. Điều này cho thấy công tác quản lý chưa theo kịp thực tiễn.

Đáng chú ý, khi xảy ra các vụ ngộ độc thực phẩm, việc nắm bắt thông tin của Sở ATTP còn chậm. Thực tế, Sở Y tế đã công bố vi khuẩn Salmonella enteritidis là tác nhân gây ngộ độc thực phẩm tại trường tiểu học Bình Quới Tây, nhưng Sở ATTP thông báo là chưa có kết quả mà chỉ nghi ngộ độc thực phẩm và mấy ngày sau thì Sở ATTP công bố kết luận đây là vụ ngộ độc thực phẩm. Điều này cũng cho thấy công tác phối hợp liên ngành hiện vẫn chưa thật sự đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông. Trong khi đó, ATTP là lĩnh vực đòi hỏi phản ứng nhanh, chính xác từng giờ. Chính vì vậy nên tại cuộc họp liên quan đến vụ ngộ độc thực phẩm xảy ra tại Trường Tiểu học Bình Quới Tây, Phó Chủ tịch UBND TP Hồ Chí Minh Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh: công tác phối hợp thực hiện nhiệm vụ, thông tin báo cáo phân tán, chưa nhịp nhàng, công tác chăm lo cho học sinh bị triệu chứng, nhập viện và công tác hậu cần phục vụ bán trú,... sau khi vụ việc xảy ra chưa được quan tâm chu đáo. Lãnh đạo thành phố đề nghị các ngành, địa phương, đơn vị nghiêm túc rút kinh nghiệm.

Không chỉ vướng ở khâu xử lý sự cố, công tác quản lý ATTP học đường còn đối mặt với nhiều khó khăn khác. Nguồn lực quản lý còn hạn chế so với quy mô đô thị hơn 14 triệu dân. Số lượng cơ sở thực phẩm lớn khiến việc kiểm tra toàn diện gần như bất khả thi. Hệ thống pháp lý chưa đồng bộ, thiếu các tiêu chuẩn cụ thể cho từng loại hình cung ứng suất ăn học đường. Điều này khiến việc kiểm soát chất lượng còn mang tính định tính, khó xử lý triệt để vi phạm. Sự phát triển nhanh của thương mại điện tử và chuỗi cung ứng thực phẩm khiến việc truy xuất nguồn gốc trở nên phức tạp hơn. Không ít nguyên liệu được mua qua trung gian, thiếu minh bạch. Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng kiểm tra thì không phát hiện vi phạm, vì doanh nghiệp đã xoá hết dấu vết; công ty trúng thầu mua thực phẩm từ nhiều công ty khác, những công ty khác lại mua từ những cơ sở khác nên việc kiểm soát rất khó khăn.

Đặc biệt, cơ chế hiện nay vẫn để nhà trường trực tiếp ký hợp đồng với đơn vị cung cấp thực phẩm. Điều này khiến nhiều trường vốn không có chuyên môn về thực phẩm phải “gánh” trách nhiệm lớn, tiềm ẩn rủi ro.

Bà Phạm Khánh Phong Lan, Giám đốc Sở ATTP TP Hồ Chí Minh cho biết, dù đạt nhiều kết quả tích cực, công tác quản lý ATTP vẫn đối mặt với không ít khó khăn như thiếu hụt nhân lực, cơ chế pháp lý chưa đồng bộ, áp lực từ số lượng cơ sở lớn và sự phát triển của hình thức kinh doanh trực tuyến, thương mại điện tử. Hệ thống dữ liệu chuyên ngành chưa liên thông cũng là rào cản trong quản lý, giám sát.

“Tick xanh trách nhiệm” – hướng đi mới

Trước những bất cập trên, TP Hồ Chí Minh đang tìm kiếm các giải pháp mang tính căn cơ hơn. Một trong những mô hình được kỳ vọng là “Tick xanh trách nhiệm”, đây là sáng kiến do Sở Công thương phối hợp với các ngành chức năng triển khai.

Đây là mô hình quản lý theo chuỗi, cho phép kiểm soát toàn bộ quá trình từ nguyên liệu đầu vào đến suất ăn cuối cùng. Mỗi sản phẩm đạt chuẩn sẽ được gắn “tick xanh”, tích hợp thông tin truy xuất nguồn gốc, nhà cung cấp, chứng nhận chất lượng.

Điểm đáng chú ý là mô hình này không chỉ dừng ở kỹ thuật mà còn tạo cơ chế giám sát đa bên, với sự tham gia của cơ quan quản lý, nhà trường, doanh nghiệp và phụ huynh. Người dùng có thể dễ dàng kiểm tra thông tin, phản ánh nếu phát hiện bất thường.

Ông Nguyễn Nguyên Phương, Phó Giám đốc Sở Công thương TP Hồ Chí Minh cho rằng, công tác ATTP hiện vẫn chủ yếu theo mô hình tập trung, trong khi phạm vi quản lý rộng, nguồn lực hạn chế, khiến việc kiểm soát gặp nhiều khó khăn. Cách làm truyền thống, xử lý khi vi phạm đã xảy ra được ví như “thả gà ra vườn rồi mới đi bắt”.

Do đó, mô hình “Tick xanh trách nhiệm” giúp minh bạch hóa thị trường, sàng lọc các đơn vị làm ăn gian dối, đồng thời tạo lợi thế cho doanh nghiệp tuân thủ quy chuẩn. Dự kiến sẽ được thí điểm từ năm học mới tại một số trường học trên địa bàn phường Tân Mỹ.

Dù có những tín hiệu tích cực, song để giải quyết triệt để bài toán an toàn thực phẩm học đường, TP Hồ Chí Minh cần một hệ thống giải pháp đồng bộ hơn.

Trước hết, cần thay đổi cách tiếp cận từ “hậu kiểm” sang “tiền kiểm”, kiểm soát chặt ngay từ đầu vào. Việc xây dựng chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn, có truy xuất nguồn gốc rõ ràng phải trở thành yêu cầu bắt buộc. Cùng với đó, cần tách bạch vai trò của nhà trường. Nhiều ý kiến của phụ huynh cho rằng, trường học chỉ nên tập trung vào chuyên môn giáo dục, còn việc cung ứng thực phẩm nên do các đơn vị chuyên trách như Sở Công thương, Sở ATTP… đảm nhận và chịu trách nhiệm. Đồng thời cần quy định hạn chế mỗi công ty chỉ cung cấp suất ăn cho số trường học nhất định để đảm bảo nguồn thực phẩm và chất lượng. Vì mỗi lần xảy ra ngộ độc thực phẩm, hàng ngàn học sinh dừng ăn bán trú, do ảnh hưởng của vụ nghi ngộ độc thực phẩm và công ty cung cấp thực phẩm cho rất nhiều trường học.

Cần đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý cũng là yếu tố then chốt. Việc xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông giữa các ngành y tế, giáo dục, công thương sẽ giúp phát hiện sớm rủi ro và xử lý nhanh sự cố.

Ngoài ra, cần tăng cường chế tài xử phạt thật nặng đối với các hành vi vi phạm, đặc biệt là cung cấp thực phẩm “bẩn” vào trường học. Đây không chỉ là vi phạm kinh tế mà còn liên quan trực tiếp đến sức khỏe, tính mạng của trẻ em.

Cuối cùng, vai trò giám sát của phụ huynh và cộng đồng cần được phát huy. Khi người dân có đủ thông tin và công cụ kiểm tra, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng minh bạch hơn.