Từ mẫu giám định ADN đến vẹn tròn ngày “trở về”
Hơn nửa thế kỷ trông ngóng, chờ đợi, mới đây, gia đình bà Trịnh Thị Mệch, ở xã Đông Thành, tỉnh Thanh Hóa đã vỡ òa trong niềm vui khôn xiết khi đón hài cốt của người em trai là liệt sĩ Trịnh Văn Hai (sinh năm 1952) trở về quê hương, đất mẹ.
Hành trình “trở về” ấy được nối dài từ một mẫu giám định ADN, từ nỗ lực bền bỉ của lực lượng Công an tỉnh Thanh Hóa và sự hỗ trợ của khoa học hiện đại, để những người con đã ngã xuống vì Tổ quốc không còn vô danh giữa đất trời.
Trong những năm tháng ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, năm 1969, ngày tiễn em trai lên đường nhập ngũ, bà Mệch khi ấy mới chỉ là một cô gái đôi mươi. Bà mang theo niềm tin giản dị của những người ở lại: Chiến tranh rồi sẽ kết thúc, người ra đi sẽ trở về. Nhưng chiến tranh khốc liệt hơn những gì người ta có thể hình dung. Thời gian lặng lẽ trôi, tuổi xuân khép lại, mái tóc bà dần bạc theo năm tháng, còn phần mộ của người em trai liệt sĩ thì vẫn là nỗi trăn trở.
Bao năm qua, mỗi khi thắp nén hương trước di ảnh người em trai, nỗi đau âm thầm ấy vẫn theo bà và gia đình suốt nửa cuộc đời, lặng lẽ mà day dứt, chưa bao giờ vơi cạn. Đó là nỗi đau của người ở lại, của những gia đình liệt sĩ chưa tìm được phần mộ, của những ký ức bị chiến tranh chia cắt và bỏ lại giữa mênh mông thời gian.
Năm nay đã ngoài 90 tuổi, nhưng bà Mệch vẫn nhớ như in hình ảnh người em trai trong ngày đầu nhập ngũ. Giọng bà chậm rãi, run run: “Nó mới học xong lớp 10, chưa đủ 18 tuổi thì xung phong đi bộ đội. Đang còn trẻ lắm, đã biết gì đâu, nghe anh con nhà bác họ nói đi bộ đội, nó thích lắm cũng xung phong đi theo. Thời đó bao cấp, nghèo đói, khó khăn vô cùng. Đêm trước khi nhập ngũ, Đoàn thanh niên nấu một nồi cháo lươn liên hoan, mỗi anh lính mới húp mấy bát cháo lỏng bõng nước để mai lên đường, chứ có được bát cơm nào đâu…”. Kể đến đây, bà Mệch nghẹn lại.
Liệt sĩ Trịnh Văn Hai vào chiến trường được hơn một năm thì hy sinh. Nỗi đau của gia đình càng nhân lên khi hai anh em họ cùng nhập ngũ một ngày, cùng một đơn vị, nhưng rồi đều không trở về. Người anh con nhà bác họ đã được tìm thấy hài cốt, đưa về quê hương. Riêng liệt sĩ Trịnh Văn Hai, gia đình tìm mãi vẫn không có tin tức.
“Bố tôi mất sớm, một mình mẹ nuôi bốn đứa con. Khi còn sống, mẹ tôi cứ đau đáu, sầu phiền, thương em hy sinh khi tuổi đời còn quá trẻ. Trước lúc mất, mẹ tôi trăn trối mấy chị em cố gắng đi tìm, đưa em Hai về quê với tiên tổ, với bố mẹ. Dù khó khăn đến mấy, dù có phải bán cả nhà, chúng tôi cũng quyết tâm đưa bằng được em về với quê hương…”, bà Mệch kể.
Lời trăn trối của mẹ trở thành lời thề của những người ở lại. Mấy chục năm qua, gia đình bà Mệch đã lặn lội khắp nơi, lần tìm theo từng manh mối dù là nhỏ nhất. Nhưng những thông tin về liệt sĩ Trịnh Văn Hai vẫn bặt vô âm tín, như thể người chiến sĩ trẻ năm nào đã hòa tan vào đất trời nơi chiến trường xa xôi.
Chỉ đến khi Công an tỉnh Thanh Hóa triển khai chương trình thu nhận mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, hành trình tìm kiếm liệt sĩ Trịnh Văn Hai mới dần hé mở, nối dài thêm một lần hy vọng cho gia đình. Tháng 7/2025, dù tuổi đã cao, sức khỏe yếu, nhưng khi biết tin Công an tỉnh Thanh Hóa phối hợp với Công ty GeneStory tổ chức thu nhận mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ chưa xác định được danh tính, bà Mệch vẫn cố gắng tham gia. Với bà, đó không chỉ là một thủ tục khoa học, mà là niềm tin cuối cùng, là cơ hội để hoàn thành tâm nguyện của người mẹ đã khuất và của chính mình.
Ngày lấy mẫu ADN, đôi tay già nua của bà run run, nhưng trong ánh mắt ấy ánh lên niềm tin vào tiến bộ của khoa học và sự tận tâm của những cán bộ làm nhiệm vụ. Niềm tin ấy đã thắp lên trong tâm hồn người chị già ngọn lửa ấm áp, xua đi cái lạnh lẽo của sự chờ đợi đã kéo dài hơn nửa đời người. Nếu như trước đây, việc tìm kiếm chỉ dựa vào ký ức nhạt nhòa và những thông tin mong manh, thì nay, sức mạnh của công nghệ định danh đã biến những hy vọng tưởng chừng xa vời thành hiện thực.
Giây phút nhận thông tin kết quả giám định ADN khẳng định hài cốt liệt sĩ Trịnh Văn Hai đang được an táng tại Nghĩa trang Đức Cơ, tỉnh Gia Lai, cũng là lúc những giọt nước mắt hạnh phúc lăn dài trên gương mặt già nua của bà Mệch. Nhờ những “mật mã di truyền” thiêng liêng, người chiến sĩ năm ấy không còn là “liệt sĩ chưa biết tên”, mà đã trở về vẹn nguyên với danh tính, với gia đình. Khoảnh khắc ấy, nỗi khắc khoải của người ở lại như được đặt xuống, và linh hồn người con của Tổ quốc như một lần được sống, được trở về trong vòng tay ấm áp của người thân sau hơn nửa thế kỷ cách biệt.
Ngày đón hài cốt liệt sĩ Trịnh Văn Hai trở về quê hương, không khí trong gia đình và bà con lối xóm như lắng lại. Những giọt nước mắt rơi không chỉ vì xúc động, mà còn là sự vỡ òa của niềm hạnh phúc sau hành trình dài tìm kiếm. Trong giây phút thắp nén hương đầu tiên tại phần mộ mới, người thân liệt sĩ nghẹn ngào chia sẻ: Từ nay, liệt sĩ đã thực sự được trở về với đất mẹ, với quê hương, với vòng tay gia đình. Nỗi day dứt, trăn trở suốt bao năm đã được hóa giải; ngày “đoàn tụ” tuy muộn màng nhưng trọn vẹn, thiêng liêng và nghĩa tình.
Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, hiện nay, trên cả nước vẫn còn khoảng 500.000 liệt sĩ chưa xác định được danh tính, trong đó khoảng 200.000 hài cốt chưa được quy tập và hơn 300.000 hài cốt đã an táng nhưng thiếu thông tin. Riêng trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa, có 37.720 liệt sĩ chưa xác định được thông tin phần mộ. Hiện Thanh Hóa là địa phương tiên phong triển khai thu nhận, cập nhật thông tin thân nhân liệt sĩ phục vụ phân tích ADN. Từ ngày 3 đến ngày 27/7/2025, toàn tỉnh đã thu nhận 36.599 mẫu ADN, hoàn thành việc thu nhận mẫu sinh phẩm của 100% thân nhân liệt sĩ. Gia đình bà Trịnh Thị Mệch là một trong 7 gia đình liệt sĩ trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa may mắn được xác định danh tính hài cốt sau bao năm mong đợi.
Trong quá trình xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, lực lượng Công an đã đóng vai trò nòng cốt, trực tiếp phối hợp với các đơn vị liên quan tổ chức rà soát, thu thập thông tin, tài liệu, hồ sơ liệt sĩ; đồng thời hướng dẫn thân nhân thực hiện việc lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN theo đúng quy trình, bảo đảm chặt chẽ, chính xác và khoa học. Với tinh thần trách nhiệm cao, cán bộ, chiến sĩ Công an đã kiên trì, tỉ mỉ đối chiếu dữ liệu, kết nối thông tin giữa hồ sơ liệt sĩ, cơ sở dữ liệu dân cư và ngân hàng gen, góp phần quan trọng trong việc xác định đúng danh tính hài cốt liệt sĩ. Mỗi kết quả giám định thành công là sự trả lại tên cho liệt sĩ, trả lại niềm an ủi, niềm tin cho gia đình và thân nhân sau bao năm chờ đợi.
Theo UBND tỉnh Thanh Hóa, để phục vụ phân tích, đối soát và kết nối mẫu, dự kiến cần gần 83 tỷ đồng cho công tác xét nghiệm, giám định ADN xác định liệt sĩ với thân nhân. Vì vậy, ngày 26/11/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hóa đã có Thư kêu gọi các cơ quan, đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp, đồng bào và chiến sĩ trong và ngoài tỉnh tham gia ủng hộ kinh phí phân tích mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ, phục vụ xác định danh tính hài cốt liệt sĩ còn thiếu thông tin. Nội dung thư nhấn mạnh, tiếp nối truyền thống đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, Đảng và Nhà nước đang triển khai xây dựng ngân hàng gen ADN nhằm đưa những người con đã hy sinh vì Tổ quốc trở về đúng với tên tuổi, quê hương và gia đình của mình.
Từ một mẫu giám định ADN, hành trình “trở về” của liệt sĩ Trịnh Văn Hai đã khép lại trọn vẹn. Nhưng hành trình đi tìm tên cho những liệt sĩ chưa biết tên vẫn đang tiếp diễn, bằng trách nhiệm, bằng nghĩa tình và bằng sự tận tâm của những người đang lặng thầm nối dài ký ức, để quá khứ không bị lãng quên, để sự hy sinh được tri ân đúng nghĩa, trọn vẹn và bền lâu. UBND tỉnh Thanh Hoá tiếp nhận các nguồn hỗ trợ phục vụ phân tích, đối soát và kết nối mẫu ADN đến 17h ngày 31/3/2026.