Ai có thể kế ngôi Đại giáo chủ Ali Khamenei?
Sự ra đi của Lãnh tụ Tối cao, Đại giáo chủ Ali Khamenei sau gần 37 năm nắm quyền đã đẩy Cộng hòa Hồi giáo Iran vào một giai đoạn chuyển giao quyền lực mang tính bước ngoặt. Ông được xác nhận thiệt mạng trong các cuộc không kích phối hợp giữa Mỹ và Israel, khiến cơ chế kế nhiệm – vốn phức tạp và hiếm khi được kích hoạt – lập tức được triển khai theo quy định hiến pháp.
Đây mới là lần thứ hai kể từ Cách mạng Hồi giáo 1979 Iran phải tiến hành lựa chọn lãnh tụ tối cao mới.
Theo hiến pháp, khi vị trí lãnh tụ tối cao bị khuyết, một hội đồng ba thành viên sẽ tạm thời điều hành đất nước nhằm bảo đảm tính liên tục của nhà nước. Hội đồng lãnh đạo tạm quyền hiện gồm: Tổng thống Masoud Pezeshkian, Chánh án Tối cao Gholamhossein Mohseni Ejei và ông Ayatollah Alireza Arafi, thành viên của Hội đồng Giám hộ
Việc bổ nhiệm ông Arafi vào hội đồng đã được xác nhận ngày 1/3 bởi Hội đồng Phân xử – cơ quan có vai trò phân xử và điều phối chiến lược trong cấu trúc quyền lực Iran.
Theo thông báo chính thức, hội đồng này sẽ “tạm thời đảm nhiệm toàn bộ nhiệm vụ lãnh đạo” cho đến khi một Đại giáo chủ mới được lựa chọn.
Cơ chế chuyển tiếp được kích hoạt trong bối cảnh Iran vừa trải qua cuộc xung đột kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6/2025, làm gia tăng đáng kể áp lực an ninh và chính trị trong nước.
Dù hội đồng lâm thời điều hành đất nước, quyền lựa chọn lãnh tụ tối cao mới thuộc về Hội đồng Chuyên gia – cơ quan gồm 88 giáo sĩ Shiite được bầu cử 8 năm một lần. Ứng viên tham gia cơ quan này phải được Hội đồng Giám hộ phê chuẩn.
Theo luật, Hội đồng Chuyên gia phải lựa chọn lãnh tụ mới “nhanh nhất có thể”.
Trong các kỳ bầu cử trước, Hội đồng Giám hộ từng loại nhiều ứng viên ôn hòa, trong đó có cựu Tổng thống Hassan Rouhani, kiến trúc sư của thỏa thuận hạt nhân năm 2015, khi ông tìm cách tranh cử vào Hội đồng Chuyên gia năm 2024.
Ứng viên cho vị trí Đại giáo chủ phải đáp ứng các tiêu chí hiến định: là nam giới, giáo sĩ có thẩm quyền tôn giáo cao, năng lực chính trị và trung thành tuyệt đối với Cộng hòa Hồi giáo. Những giáo sĩ mang xu hướng cải cách, ủng hộ tự do xã hội hoặc đối thoại với phương Tây nhiều khả năng sẽ bị loại khỏi vòng cân nhắc.
Không giống các hệ thống có người kế vị được chỉ định sẵn, Iran hiện không có “thái tử” chính thức.
Trước đây, cố Tổng thống Ebrahim Raisi từng được xem là ứng viên sáng giá nhờ mối quan hệ mật thiết với ông Khamenei. Tuy nhiên, ông đã thiệt mạng trong vụ rơi trực thăng tháng 5/2024.
Theo các nguồn tin được CNN trích dẫn, một số nhân vật đang được giới phân tích nhắc tới gồm:
Mojtaba Khamenei (56 tuổi): Con trai thứ hai của ông Khamenei, có ảnh hưởng hậu trường đáng kể và quan hệ chặt chẽ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Tuy nhiên, khả năng “cha truyền con nối” có thể gây phản ứng mạnh do Iran ra đời từ cuộc cách mạng lật đổ chế độ quân chủ Pahlavi. Ông Mojtaba cũng không phải giáo sĩ cấp cao và từng bị Mỹ trừng phạt năm 2019.
Alireza Arafi (67 tuổi): Phó Chủ tịch Hội đồng Chuyên gia, có kinh nghiệm hành chính và từng được ông Khamenei tin tưởng giao nhiều vị trí chiến lược, song bị đánh giá là thiếu ảnh hưởng trong giới an ninh.
Mohammad Mehdi Mirbagheri (khoảng 60 tuổi): Đại diện cho phe giáo sĩ bảo thủ cứng rắn, hiện đứng đầu Học viện Khoa học Hồi giáo tại Qom.
Hassan Khomeini (khoảng 50 tuổi): Cháu nội của ông Ruhollah Khomeini, mang tính chính danh biểu tượng nhưng bị xem là ít ảnh hưởng trong hệ thống quyền lực và từng bị cấm tranh cử năm 2016.
Hashem Hosseini Bushehri (khoảng 60 tuổi): Phó Chủ tịch thứ nhất Hội đồng Chuyên gia, có liên hệ với các thiết chế kế nhiệm nhưng giữ hồ sơ công khai thấp và không có quan hệ mạnh với IRGC.
Chức vụ Đại giáo chủ là trung tâm của cấu trúc quyền lực thần quyền tại Iran, nắm quyền quyết định cuối cùng về mọi vấn đề quốc gia và là tổng tư lệnh quân đội.
Dưới thời ông Khamenei, IRGC trở thành trụ cột quyền lực, kiểm soát nhiều lĩnh vực kinh tế chiến lược và dẫn dắt “Trục Kháng chiến” – mạng lưới các nhóm vũ trang và đồng minh trong khu vực nhằm đối trọng Mỹ và Israel.
Tuy nhiên, nội bộ IRGC cũng đang đối mặt với biến động lớn khi tư lệnh tối cao của lực lượng này bị ám sát lần thứ hai trong vòng chưa đầy một năm. Các kênh liên hệ với IRGC cho rằng Phó tư lệnh Ahmad Vahidi có thể là ứng viên kế nhiệm, song quyết định chính thức chưa được công bố.
Năm 1989, sau khi Đại giáo chủ Ruhollah Khomeini qua đời ở tuổi 86, ông Khamenei đã được lựa chọn khá gấp rút để thay thế.
Ba thập kỷ sau, Iran một lần nữa đứng trước bước ngoặt lịch sử – nhưng trong bối cảnh địa chính trị phức tạp hơn nhiều, khi Washington tuyên bố chiến dịch không kích có thể tiếp tục.
Giới lãnh đạo tại Tehran nhiều khả năng sẽ thúc đẩy quá trình lựa chọn người kế nhiệm nhanh chóng nhằm phát đi thông điệp ổn định. Tuy nhiên, tương lai chính trị của Iran vẫn là một ẩn số lớn, với tác động lan tỏa vượt ra ngoài biên giới quốc gia này.