Ba lựa chọn chiến lược cho tương lai hậu New START

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn chưa đưa ra phản hồi chính thức, nhấn mạnh New START cần được thay thế bằng một thỏa thuận “tốt hơn”. Trong bối cảnh đó, truyền thông Mỹ gần đây tiết lộ, Nhà Trắng đang cân nhắc về ba kịch bản chủ đạo.

Thế giới nên lo ngại khi New START hết hạn

Sputnik ngày 2/2 dẫn lời Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga Dmitry Medvedev cho biết: “Tôi không muốn nói rằng điều này (việc hiệp ước New START giữa Mỹ và Nga hết hạn) sẽ ngay lập tức đồng nghĩa với thảm họa và một cuộc chiến tranh hạt nhân sẽ bắt đầu, nhưng nó vẫn sẽ khiến tất cả mọi người phải lo ngại”.

Được biết, hồi năm 2009, ông Medvedev chính là người đã cùng người đồng cấp Mỹ lúc bấy giờ là Barack Obama, đàm phán hiệp ước và đi tới ký kết vào năm 2010. Hiệp ước có hiệu lực từ 5/2/2011 với thời hạn 10 năm và đã được gia hạn thêm 5 năm ngay sau khi ông Joe Biden nhậm chức Tổng thống Mỹ năm 2021, chỉ vài ngày trước khi hiệp ước hết hiệu lực. Thỏa thuận này giới hạn mỗi bên sở hữu không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân chiến lược và 700 phương tiện phóng (ICBM, SLBM, máy bay) có thể mang đầu đạn, đồng thời yêu cầu trao đổi dữ liệu và thanh sát nhằm tăng tính minh bạch giữa hai bên.

Theo ông Medvedev, các hiệp ước kiểm soát vũ khí đóng vai trò then chốt không chỉ trong việc hạn chế số lượng đầu đạn mà còn là cách để xác minh ý định và bảo đảm một mức độ tin cậy nhất định giữa các cường quốc hạt nhân lớn. Nếu New START hết hạn, các cường quốc hạt nhân lớn nhất sẽ không còn bất kỳ giới hạn nào, có thể là lần đầu tiên kể từ đầu những năm 1970.

Giới chuyên gia nhận định, sự kết thúc của New START có thể làm gia tăng cái gọi là thế tiến thoái lưỡng nan an ninh, khi một quốc gia thực hiện các bước để tăng cường an ninh của mình, các nước khác sẽ cảm thấy kém an toàn hơn và hành động theo cách khiến tất cả trở nên kém an toàn hơn. Thực tế cho thấy, Nga và Mỹ đã phát triển thế hệ vũ khí hạt nhân mới, còn Trung Quốc, nước có khoảng 600 đầu đạn, cũng đang nhanh chóng mở rộng và nâng cấp kho vũ khí hạt nhân của mình.

Sáu quốc gia khác hiện sở hữu vũ khí hạt nhân gồm Pháp, Anh, Ấn Độ, Pakistan, Triều Tiên và Israel, dù có ít đầu đạn hơn nhiều so với ba nước lớn. Và cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine đã khiến một số quốc gia không có vũ khí hạt nhân cân nhắc phát triển loại vũ khí này.

Mỹ cân nhắc ba kịch bản chủ đạo

Tổng thống Nga Vladimir Putin hồi tháng 9/2025 đã gợi ý việc hai bên nên đồng ý tuân thủ các nghĩa vụ của hiệp ước thêm một năm nữa. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov hồi cuối tháng 1 nêu rõ: “Nga vẫn đang chờ phản hồi từ phía Mỹ đối với đề xuất của Tổng thống Vladimir Putin về việc gia hạn không chính thức thêm một năm các điều khoản của hiệp ước New START”, cảnh báo thêm rằng việc thay thế New START giữa Mỹ và Nga là quá trình vô cùng khó khăn và tốn nhiều thời gian.

Ông Peskov nhấn mạnh: “Lập trường của Moscow về vấn đề này là nhất quán. Chúng tôi tiếp tục chờ đợi, nhưng thời hạn thì đã cận kề”. Theo ông Peskov, việc để hiệp ước hiện hành hết hiệu lực sẽ tạo ra “thâm hụt nghiêm trọng” trong khuôn khổ pháp lý kiểm soát vũ khí hạt nhân, làm giảm ổn định toàn cầu và không phục vụ lợi ích của cả Nga lẫn Mỹ.

Trong bối cảnh này, theo Reuters, ngày 2/2, Giám đốc điều hành Hiệp hội Kiểm soát vũ khí Mỹ (ACA) Daryl Kimball tin rằng Mỹ và Nga có khả năng khởi động các cuộc đàm phán về giải trừ vũ khí hạt nhân ngay cả sau khi New START hết hạn vào ngày 5/2 tới. Ông Kimball nêu rõ: "Vẫn chưa quá muộn để lãnh đạo hai nước đưa thế giới đi theo con đường an toàn hơn thông qua các hành động hợp tình, hợp lý, nhằm giảm thiểu mối nguy hiểm do vũ khí hạt nhân, đồng thời khởi động các cuộc đàm phán nghiêm túc và bền vững về giải trừ loại vũ khí này". Ông Kimball cũng nhấn mạnh sự cần thiết của việc mời các quốc gia khác, bao gồm Trung Quốc, Anh và Pháp tham gia các cuộc đàm phán trên.

Bên cạnh đó, tờ Wall Street Journal dẫn lời các cựu quan chức Nhà Trắng và chuyên gia cho rằng, Washington đang cân nhắc ba kịch bản chủ đạo trong bối cảnh New START chuẩn bị hết hiệu lực. Một là, chấp thuận gia hạn. Theo đó, Mỹ đồng ý đề xuất của Nga về việc duy trì các giới hạn hiện tại thêm một năm, sau đó khởi động đàm phán với Nga, và có thể cả Trung Quốc, về các thỏa thuận kiểm soát vũ khí mới. Hai là, chấp thuận có điều kiện. Mỹ chỉ đồng ý gia hạn một năm nếu Nga nối lại các hoạt động thanh sát tại chỗ. Ba là, từ chối gia hạn, để hiệp ước hết hiệu lực hoàn toàn và chuẩn bị cho một “thế giới hai siêu cường ngang hàng”. Theo Wall Street Journal, lựa chọn thứ ba có thể làm gia tăng nguy cơ bùng phát một cuộc chạy đua vũ trang mới với nhiều yếu tố khó lường.

Trước đó, hôm 8/1, Tổng thống Trump cho rằng bất kỳ hiệp ước thay thế nào trong tương lai cần có sự tham gia của Trung Quốc. Mỹ nhận định Trung Quốc đang sở hữu lực lượng hạt nhân chiến lược tăng trưởng nhanh nhất thế giới. Tuy nhiên, Bắc Kinh nhiều lần bác bỏ đề xuất này, khẳng định kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga. Bộ Ngoại giao Trung Quốc gọi đây là cách tiếp cận “không hợp lý cũng không thực tế”, đồng thời kêu gọi các nước có kho vũ khí hạt nhân lớn nhất phải gánh vác “trách nhiệm chính” trong giải trừ vũ khí hạt nhân.

Chuyên gia từ Đại học Stanford Scott Sagan của Mỹ cảnh báo: “Không có New START, chúng ta sẽ quay về thời kỳ Chiến tranh lạnh, nhưng với công nghệ hiện đại hơn và rủi ro lớn hơn. Các nhà lãnh đạo Mỹ - Nga cần hành động khẩn cấp để duy trì di sản hòa bình của hiệp ước, vì lợi ích của nhân loại”.