Cần kế hoạch B cho đàm phán khôi phục JCPOA

Iran đề xuất “thay đổi lớn”, Mỹ và châu Âu thất vọng

Trong 5 ngày đàm phán “khá căng thẳng”, phái đoàn Iran, đại diện cho Chính phủ mới của tân Tổng thống theo đường lối cứng rắn Ibrahim Raisi, đã đưa ra những đề xuất khiến Mỹ và châu Âu thất vọng và phải lên tiếng quan ngại.

Theo ba nước châu Âu (E3), gồm Anh, Đức và Pháp, phía Iran đã có những đề xuất, thay đổi sâu sắc nội dung văn bản mà các bên đã thống nhất được khoảng 70-80% nội dung. Tehran đang đi ngược lại tất cả nhượng bộ khó khăn mà các bên đạt được sau nhiều tháng vất vả. Ba nước châu Âu thấy rằng, nhiều đề xuất của Iran không phù hợp với thỏa thuận hạt nhân 2015, vượt quá giới hạn cho phép.

Điều đó tạo ra những khoảng cách mà “khó có thể lấp đầy” giữa các bên trong một khoảng thời gian cụ thể. Ngoại trưởng Mỹ Antony Blinken đánh giá, Iran dường như “không nghiêm túc” để trở lại thỏa thuận và đó là lý do vòng đàm phán mới kết thúc: “Cánh cửa đang rất hẹp vì những gì không thể chấp nhận được và những gì chúng tôi sẽ không cho phép xảy ra. Iran cố gắng đàm phán, song cũng không ngừng xây dựng chương trình hạt nhân của mình. Chúng tôi đã nói với tất cả rằng, nếu con đường quay trở lại tuân thủ thỏa thuận hạt nhân đi vào ngõ cụt, chúng tôi sẽ theo đuổi các lựa chọn khác”.

Giống với đánh giá của giới chuyên gia trước đó, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cũng đã cho rằng, vòng đàm phán hiện tại rất khó thành công; có vẻ rất khó để các bên đạt được thỏa thuận, nếu các nước Ả Rập vùng Vịnh và Israel – những quốc gia có ảnh hưởng an ninh trực tiếp từ chương trình hạt nhân Iran, không tham gia vào tiến trình đối thoại.

Dẫu vậy, dù đề xuất của Iran khiến Mỹ, châu Âu quan ngại, song các quốc gia này vẫn dành thời gian để xem xét. Các bên kỳ vọng, quá trình đàm phán sẽ được nối lại vào giữa tuần tới, có thể là ngày 7/12. Hiện phía Iran đang rất mong chờ những phản ứng tích cực từ Mỹ và các nước châu Âu đối với các đề xuất của mình.

Theo trưởng phái đoàn đàm phán hạt nhân Iran Ali Bagheri Kani, Mỹ là bên rút khỏi thỏa thuận trước, vì thế Mỹ phải là bên có động thái sửa lỗi trước tiên – đó là gỡ bỏ các lệnh trừng phạt, bao gồm cả các lệnh trừng phạt không liên quan đến vấn đề hạt nhân.

Đồng thời Iran cần sự đảm bảo rằng, Mỹ và các đồng minh phương Tây sẽ không áp đặt bất kỳ lệnh trừng phạt nào với Iran trong tương lai. Tuy nhiên, phía Iran cũng khẳng định, các quốc gia châu Âu cũng vẫn có thể đưa ra đề xuất mới của riêng mình để các bên thảo luận và cánh cửa cho đàm phán vẫn đang mở.

Cần một kế hoạch B

Nếu các cuộc đàm phán khôi phục JCPOA thất bại, nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân là rất lớn. Mặc dù Tehran khó có khả năng công khai theo đuổi vũ khí hạt nhân trong kịch bản đó, nhưng có thể nước này sẽ tiếp tục thực hiện các bước để tăng đòn bẩy và đáp trả bất kỳ leo thang nào. Thứ nhất, thời gian cần thiết để Iran sản xuất vũ khí hạt nhân sẽ rút ngắn lại.

Trước đây, khi Iran tuân thủ đầy đủ JCPOA, khoảng thời gian để nước này có thể sản xuất đủ nguyên liệu hạt nhân nhằm chế tạo một quả bom hạt nhân là khoảng 12 tháng; tuy nhiên, do Iran vi phạm thỏa thuận nên khoảng thời gian này hiện chỉ còn khoảng từ 1-2 tháng.

Con số này có thể sẽ còn giảm hơn nữa khi kho dự trữ urani làm giàu 20% của Iran ngày càng tăng và nước này lắp đặt các máy ly tâm IR-6 mới hiệu quả hơn. Iran có thể cũng thực hiện các bước khác để giảm thời gian chế tạo bom nguyên tử, chẳng hạn như mở rộng khả năng làm giàu 60% và sử dụng các máy ly tâm thế hệ mới để làm giàu urani.

Thứ hai, việc đánh giá năng lực chế tạo vũ khí hạt nhân của Iran hiện sẽ khó khăn hơn do nước này hạn chế khả năng tiếp cận của các thanh sát viên thuộc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Sau khi Iran đình chỉ việc giám sát theo yêu cầu của JCPOA, IAEA hiện chỉ có thông tin chi tiết về một số hoạt động nhất định của Iran.

Việc thiếu thông tin thông qua xác minh cũng có khả năng làm dấy lên suy đoán rằng Iran đang tham gia các hoạt động bất hợp pháp, điều này có thể làm leo thang căng thẳng và tác động tiêu cực đến bất kỳ thỏa thuận hạt nhân nào trong tương lai. Thứ ba, các kinh nghiệm mà Tehran thu được từ các hoạt động hạt nhân mới cũng sẽ thách thức các đánh giá về nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân của Iran.

Trong năm qua, Iran đã làm giàu thành công urani lên một ngưỡng mới, ở mức 60% và chỉ kém cấp độ vũ khí, ở mức 90%. Iran cũng đang tham gia các hoạt động sản xuất kim loại urani, lĩnh vực mà trước đây Iran chưa có nhiều kinh nghiệm.

Nếu Iran tiếp tục theo đuổi các hoạt động này, việc làm chủ được nhiều quy trình hơn có thể khiến Tehran lựa chọn tiếp tục phát triển vũ khí hạt nhân. Ngoài ra, do một loạt hoạt động liên quan đến vũ khí khác hiện bị cấm theo JCPOA, Iran có thể theo đuổi dưới chiêu bài hạt nhân dân sự hoặc cho các mục đích quân sự phi hạt nhân.

Trước nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân, Mỹ và các nước còn lại trong nhóm P5 + 1 (gồm Trung Quốc, Nga, Pháp, Anh và Đức), phải có kế hoạch B nếu đàm phán khôi phục JCPOA thất bại. Trong kịch bản đó, có khả năng Mỹ và châu Âu sẽ xem xét tăng áp lực trừng phạt và cô lập, cùng với các hành động ngoại giao.

Tuy nhiên, chiến lược này sẽ gặp nhiều thách thức và tốn nhiều thời gian để sửa đổi dù chỉ một phần. Mỹ bị chỉ trích chính đáng vì các biện pháp trừng phạt quá mức; sự tín nhiệm của Mỹ bị suy giảm nghiêm trọng do chính quyền Tổng thống Donald Trump quyết định rút khỏi JCPOA trong khi Iran đang tuân thủ thỏa thuận.

Tổng thống Iran cũng tỏ ra ít quan tâm đến quan hệ với phương Tây. Chiến lược này thậm chí còn trở nên thách thức hơn nếu không có sự hỗ trợ của Nga và Trung Quốc, do quan hệ kinh tế và có ảnh hưởng mạnh mẽ hơn với Iran.

Mặc dù cả hai đều tích cực ủng hộ khôi phục JCPOA, vẫn chưa rõ Nga và Trung Quốc sẽ đứng ở đâu nếu những nỗ lực đó thất bại. Sự ủng hộ của hai nước này có thể phụ thuộc vào cách các cuộc đàm phán sụp đổ. Nếu Iran được coi là tác nhân không kiên nhẫn và tìm cách đàm phán lại tiến độ đạt được trước khi các cuộc đàm phán bị đình trệ hồi tháng 6, Nga và Trung Quốc có thể có xu hướng ủng hộ các nỗ lực quốc tế nhằm gây áp lực buộc Iran nối lại đàm phán. Tuy nhiên, nếu họ cho rằng Mỹ và E3 đang thực hiện các hành động cản trở tiến độ khôi phục JCPOA, việc họ ủng hộ chiến lược gia tăng trừng phạt sẽ ít có khả năng xảy ra.

Một lựa chọn tốt hơn sẽ là xoay quanh các cuộc đàm phán để khôi phục JCPOA theo cách hướng tới các cuộc đàm phán về một “thỏa thuận tạm thời” hoặc “thỏa thuận tượng trưng” nhằm giảm bớt các hoạt động nhạy cảm về phổ biến vũ khí hạt nhân từ phía Iran để đổi lấy một số biện pháp nới lỏng trừng phạt nhất định.