Căng thẳng Mỹ - Iran: Hy vọng mong manh trên bàn đàm phán
Chỉ còn ít ngày trước thời điểm thỏa thuận ngừng bắn tạm thời hết hiệu lực, các cuộc thương lượng giữa Mỹ và Iran đang diễn ra trong bối cảnh vừa đối thoại vừa đối đầu. Trong khi các nỗ lực ngoại giao được thúc đẩy tại Islamabad, tình hình thực địa vẫn diễn biến phức tạp tại miền Nam Lebanon, còn eo biển Hormuz – tuyến vận tải năng lượng trọng yếu của thế giới – tiếp tục trở thành điểm nóng mới, làm gia tăng nguy cơ bất ổn khu vực và toàn cầu.
Tín hiệu tích cực nhưng khác biệt còn lớn
Cuối tuần trước, cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm tới các động thái ngoại giao giữa Washington và Tehran. Sau nhiều thập kỷ gián đoạn kể từ năm 1979, các cuộc tiếp xúc cấp cao giữa hai bên được nối lại trong bối cảnh xung đột quân sự kéo dài đã bước sang tuần thứ 8, gây thiệt hại nặng nề về người và cơ sở hạ tầng.
Trưởng đoàn đàm phán Iran Mohammad Baqer Qalibaf cho biết các cuộc thảo luận gần đây đã đạt được “một số tiến triển nhất định”, song thừa nhận khoảng cách giữa hai bên vẫn còn đáng kể. Theo ông, Iran kiên định với các “lằn ranh đỏ”, trong khi Mỹ cũng duy trì lập trường cứng rắn đối với các vấn đề then chốt.
Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump đánh giá các cuộc tiếp xúc là “rất tích cực”, đồng thời cảnh báo Washington sẽ không chấp nhận bất kỳ hành động gây sức ép nào liên quan đến các tuyến hàng hải quốc tế. Nhà lãnh đạo Mỹ cũng để ngỏ khả năng nối lại các chiến dịch quân sự nếu không đạt được thỏa thuận dài hạn trước thời hạn ngừng bắn vào ngày 22/4.
Theo các nguồn tin ngoại giao, bất đồng lớn nhất hiện nay xoay quanh chương trình hạt nhân của Iran. Mỹ đề xuất Tehran đình chỉ toàn bộ hoạt động hạt nhân trong vòng 20 năm, trong khi Iran chỉ chấp nhận thời hạn từ 3–5 năm. Khoảng cách này được đánh giá là trở ngại đáng kể đối với tiến trình đàm phán.
Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định Mỹ không có thẩm quyền hạn chế quyền phát triển hạt nhân của Iran, nhấn mạnh đây là quyền không thể bị tước bỏ.
Eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nóng
Song song với tiến trình ngoại giao, tình hình thực địa lại cho thấy xu hướng leo thang, đặc biệt tại eo biển Hormuz – nơi trung chuyển khoảng 20% sản lượng dầu mỏ toàn cầu.
Sau khi thông báo mở lại tuyến hàng hải này ngày 17/4 theo thỏa thuận ngừng bắn giữa Israel và Lebanon, Iran đã nhanh chóng đảo ngược quyết định và tái áp đặt kiểm soát nghiêm ngặt chỉ một ngày sau đó.
Tehran cho biết động thái này nhằm đáp trả việc Mỹ tiếp tục phong tỏa các cảng biển của Iran, coi đây là hành vi vi phạm thỏa thuận ngừng bắn. Lãnh đạo Iran tuyên bố lực lượng hải quân nước này sẵn sàng đối phó với mọi mối đe dọa.
Đáng chú ý, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đề xuất áp dụng cơ chế thu phí đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz nhằm chi trả cho các dịch vụ an ninh và bảo vệ môi trường – động thái được đánh giá là gia tăng áp lực kinh tế đối với hoạt động hàng hải quốc tế.
Tình hình an ninh tại khu vực tiếp tục diễn biến phức tạp khi ghi nhận các vụ tấn công nhằm vào tàu thương mại. Ấn Độ đã lên tiếng quan ngại sau khi các tàu mang cờ nước này bị tấn công trong khu vực.
Trong khi đó, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) xác nhận vẫn duy trì hiện diện quân sự và hoạt động kiểm soát hàng hải, song không đưa ra bình luận cụ thể về các động thái mới của Iran.
Theo các nguồn tin trong ngành vận tải biển, hàng trăm tàu cùng khoảng 20.000 thủy thủ hiện vẫn mắc kẹt tại khu vực Vịnh Ba Tư, chờ điều kiện an toàn để tiếp tục hành trình.
Diễn biến tại eo biển Hormuz đã tác động trực tiếp tới thị trường năng lượng thế giới. Giá dầu trước đó tăng mạnh do lo ngại gián đoạn nguồn cung, song đã giảm khoảng 10% trong phiên giao dịch ngày 18/4 khi xuất hiện kỳ vọng về khả năng nối lại lưu thông hàng hải.
Tuy nhiên, việc Iran tái áp đặt kiểm soát đã làm gia tăng lo ngại về nguy cơ gián đoạn kéo dài, trong bối cảnh chưa có tín hiệu rõ ràng về một thỏa thuận bền vững giữa các bên.
Triển vọng đàm phán còn nhiều bất định
Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh cho biết hiện chưa xác định thời điểm cho vòng đàm phán tiếp theo, đồng thời nhấn mạnh cần đạt được “khuôn khổ hiểu biết chung” trước khi bước vào giai đoạn thương lượng sâu hơn.
Các dấu hiệu tăng cường an ninh tại Islamabad, Pakistan, cho thấy khả năng các cuộc tiếp xúc cấp cao sẽ tiếp tục, dù quy mô có thể chưa tương đương các vòng đàm phán trước.
Giới phân tích nhận định triển vọng đạt được thỏa thuận toàn diện vẫn đối mặt nhiều thách thức, không chỉ do bất đồng về chương trình hạt nhân mà còn liên quan đến các vấn đề địa chính trị và kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược.
Trong bối cảnh đó, cộng đồng quốc tế tiếp tục theo dõi chặt chẽ tình hình Trung Đông, khu vực có vai trò then chốt đối với an ninh năng lượng toàn cầu.
Khi thời hạn ngừng bắn đang đến gần, thế giới đứng trước hai kịch bản: hoặc đạt được một thỏa thuận nhằm duy trì ổn định, hoặc nguy cơ xung đột tiếp tục leo thang với những hệ lụy khó lường.