Châu Âu trước ngã rẽ địa chính trị - kinh tế lớn trong năm 2025

Theo cựu Chủ tịch Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) Mario Draghi, EU đang bị kẹt trong vòng luẩn quẩn kinh tế: nhu cầu nội địa yếu, đầu tư suy giảm, năng suất lao động thấp. EU đang mắc kẹt trong 'bẫy tăng trưởng thấp': nhu cầu tiêu dùng nội địa yếu, đầu tư giảm mạnh và năng suất lao động trì trệ.

Báo cáo của Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) năm 2024 cho thấy đầu tư công tại EU giảm 15% so với mức trung bình thập kỷ trước, trong khi tiêu dùng nội địa chỉ tăng trưởng 0,8%/năm – thấp hơn nhiều so với Mỹ và Nhật Bản. Những yếu tố này tiếp tục kìm hãm đà tăng trưởng và sự phục hồi toàn diện của khối. Đồng thời, thị trường vốn thiếu thống nhất là một trở ngại lớn, cản trở EU trong việc đẩy mạnh các đổi mới công nghệ.

Thêm vào đó, khoảng cách phát triển giữa các quốc gia thành viên khiến việc phân bổ nguồn lực trở nên bất cập. Chẳng hạn, các quốc gia Nam Âu như Hy Lạp và Bồ Đào Nha đang gặp khó khăn trong việc thu hút đầu tư công so với Đức và Pháp, nơi sở hữu hệ thống kinh tế mạnh và ổn định hơn.

Theo báo cáo từ Ủy ban châu Âu (EC), tỷ lệ đầu tư công tại Hy Lạp chỉ đạt 2% GDP, thấp hơn đáng kể so với mức trung bình 4% tại Đức. Sự chênh lệch này không chỉ ảnh hưởng đến năng lực phát triển kinh tế mà còn làm gia tăng sự phụ thuộc của các nước nhỏ vào các nền kinh tế lớn trong khối. Hệ quả là, tốc độ tăng trưởng GDP của EU dự kiến chỉ đạt 1,2% trong năm 2025, thấp hơn mức trung bình 1,6% trong một thập niên trước. Theo nhà kinh tế học Paul De Grauwe tại Trường Kinh tế London, “châu Âu đang đầu tư quá ít vào đổi mới công nghệ, dẫn đến sự suy giảm trong năng suất lao động và khả năng cạnh tranh”.

Trong năm 2025, EU đối mặt nguy cơ suy thoái khi các chính sách kích thích kinh tế không đủ hiệu quả. Hơn nữa, sự chậm trễ trong cải cách cơ cấu, đặc biệt ở lĩnh vực công nghệ và năng lượng tái tạo, càng làm tăng áp lực. Bên cạnh đó, sự phụ thuộc vào các khoản đầu tư của Mỹ đang gây lo ngại khi “yếu tố Donald Trump” có thể đặt ra những rủi ro đối với hợp tác song phương. Cụ thể, các chính sách bảo hộ và sự bất ổn từ phía Mỹ có nguy cơ tác động tiêu cực đến thương mại và đầu tư xuyên Đại Tây Dương, làm suy yếu khả năng phục hồi kinh tế của EU trong dài hạn.

Khủng hoảng kinh tế đã tạo đà cho sự trỗi dậy mạnh mẽ của các đảng phái cực hữu tại châu Âu. Hiện tại, khoảng 25% nghị sĩ Nghị viện châu Âu thuộc các phe cực hữu, theo số liệu từ Viện Nghiên cứu Chính trị châu Âu. Ở Pháp, đảng Tập hợp Quốc gia dưới sự lãnh đạo của bà Marine Le Pen ngày càng có sức ảnh hưởng lớn, trong khi ở Đức, đảng AfD (Alternative für Deutschland) trở thành một lực lượng thách thức mạnh mẽ hệ thống chính trị truyền thống.

Ngoài ra, sự thành công của các phong trào dân tộc tại Hungary, Ba Lan và Italy đã ảnh hưởng đáng kể đến cách EU xây dựng và thực thi các quyết sách, nhất là trong việc điều chỉnh các quy tắc về nhân quyền và pháp lý nhằm phù hợp hơn với tình hình thực tế. Những phong trào dân tộc cực đoan đang tạo ra những rạn nứt trong nội bộ EU, khiến nhiều người lo ngại về khả năng duy trì sự thống nhất của khối. Các cuộc biểu tình căng thẳng tại Pháp, đặc biệt liên quan đến việc thông qua Luật Khí hậu năm 2024 với các biện pháp cắt giảm khí thải mạnh mẽ, đã làm dấy lên câu hỏi về vai trò của EU trong việc đảm bảo ổn định giữa các bên liên quan và công dân.

Thêm vào đó, phong cách lãnh đạo của bà Ursula von der Leyen, dù nhận được nhiều đánh giá tích cực về các nỗ lực kinh tế và hỗ trợ Ukraine, vẫn gây tranh cãi về tác động lâu dài đối với sự đồng thuận nội khối. Theo Wolfgang Münchau, một chuyên gia kỳ cựu và cựu biên tập tại tờ Financial Times, “EU đang đối diện với một trong những thử thách chính trị lớn nhất trong lịch sử của mình”.

Những chia rẽ nội khối đang làm suy yếu vị thế quốc tế của EU. Trong khi Trung Quốc tăng cường thúc đẩy Sáng kiến Vành đai và Con đường (BRI), EU cần xây dựng các công cụ hợp tác kinh tế mạnh mẽ hơn để đối trọng. Việc duy trì các biện pháp trừng phạt kinh tế với Nga trong bối cảnh xung đột Ukraine cũng đang đặt EU vào thế khó: vừa chịu tổn thất kinh tế, vừa đối mặt với nguy cơ bị các đối tác lớn khác lấn át trên trường quốc tế. Trong bối cảnh đó, EU có thể tập trung vào việc tăng cường hợp tác với các đồng minh quốc tế, thúc đẩy các vòng đàm phán thương mại để giảm áp lực từ các biện pháp trừng phạt. Đồng thời, các chính sách hỗ trợ kinh tế nội khối, chẳng hạn như tăng cường quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng và hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ, sẽ góp phần làm giảm bớt tác động tiêu cực và củng cố sức mạnh kinh tế tổng thể của liên minh. Việc tăng cường các biện pháp ngoại giao song song với các chính sách kinh tế hỗ trợ có thể giúp giảm thiểu tổn thất và đảm bảo tính bền vững của liên minh trong dài hạn.

Ngoài ra, EU cần xây dựng các chiến lược mới nhằm tăng cường đoàn kết nội khối, đặc biệt trong bối cảnh những chia rẽ về chính trị và kinh tế đang ngày càng gia tăng. Theo chuyên gia kinh tế Jean Pisani-Ferry, việc cải tổ mô hình tài chính và thúc đẩy đầu tư vào công nghệ xanh có thể là chìa khóa giúp EU phục hồi và phát triển bền vững. Để thực hiện điều này, EU cần đặt trọng tâm vào các quỹ tái thiết hậu COVID-19, nhằm hỗ trợ các quốc gia thành viên vượt qua khó khăn, đồng thời thúc đẩy chuyển đổi năng lượng và số hóa.

Bên cạnh đó, việc mở rộng quan hệ đối tác toàn cầu, đặc biệt tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, sẽ đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì vị thế của EU trước áp lực từ các cường quốc khác. Ví dụ, Hiệp định Thương mại Tự do EU-Nhật Bản (JEFTA) được ký kết năm 2019 đã thúc đẩy quan hệ kinh tế song phương, tạo cơ hội hợp tác trong các lĩnh vực như công nghệ xanh và năng lượng tái tạo. Đồng thời, các sáng kiến như “ngoại giao xanh” thông qua Thỏa thuận Xanh châu Âu (European Green Deal) và việc hợp tác với Liên hợp quốc trong các chương trình giảm phát thải toàn cầu đang góp phần khẳng định vai trò lãnh đạo của EU trong các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu và an ninh năng lượng.

Dù phải đối mặt với hàng loạt áp lực, năm 2025 cũng là thời điểm để EU tái định hình vai trò quốc tế của mình. Thông qua việc đồng thuận trong các chính sách phát triển, EU có thể củng cố không chỉ vai trò kinh tế mà còn khẳng định vị trí là trụ cột địa chính trị toàn cầu. Đầu tư vào trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo và kỹ thuật số sẽ mở ra con đường phát triển bền vững, đồng thời giúp EU dẫn dắt các vấn đề toàn cầu như biến đổi khí hậu và an ninh năng lượng.

Các sáng kiến như Liên minh Pin châu Âu (European Battery Alliance) và Chiến lược Dữ liệu châu Âu (European Data Strategy) cho thấy EU hoàn toàn có thể khai thác tốt các tiềm năng nội tại để bổ sung cho những yếu kém hiện tại. Hơn nữa, EU có thể hợp tác chặt chẽ hơn với các quốc gia ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương, kháng cựa lại ảnh hưởng của Trung Quốc và khai thác lợi ích từ các hiệp định thương mại tự do. Vai trò tiên phong trong “ngoại giao xanh”, dẫn dắt các thoả thuận khí hậu quốc tế, sẽ góp phần giúp EU duy trì và khẳng định tầm ảnh hưởng trong thời gian tới.