Châu Âu và những thách thức an ninh mới từ xung đột Trung Đông

Tròn 10 ngày kể từ khi Mỹ và Israel mở chiến dịch quân sự nhằm vào Iran. Đáp trả, Tehran phóng tên lửa và máy bay không người lái (UAV) vào các mục tiêu liên quan đến Mỹ và Israel tại nhiều nước, khiến căng thẳng đến nay chưa có dấu hiệu hạ nhiệt.

Theo giới quan sát, việc xung đột kéo dài ở Trung Đông không chỉ tạo ra những hệ lụy địa chính trị trực tiếp tại khu vực này mà còn có thể kéo theo hàng loạt thách thức truyền thống lẫn an ninh phi truyền thống đối với thế giới, nhất là châu Âu.

Một mối quan tâm được đề cập khá nhiều là khả năng Iran tiến hành các biện pháp đáp trả các quốc gia có liên quan đến chiến dịch quân sự nhằm vào Tehran.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Majid Takht-Ravanchi cảnh báo các quốc gia châu Âu rằng họ có thể trở thành mục tiêu trả đũa. “Nếu bất kỳ quốc gia nào tham gia cùng Mỹ và Israel trong cuộc tấn công chống lại Iran, họ cũng sẽ trở thành mục tiêu hợp pháp cho sự trả đũa của Iran”, France24 dẫn lời ông Takht-Ravanchi nhấn mạnh.

Trên thực tế, một số nước châu Âu đã tham gia hỗ trợ hạ tầng quân sự cho Mỹ. Trong đó, Đức cho phép Mỹ sử dụng căn cứ không quân Ramstein phục vụ các hoạt động hậu cần và chỉ huy. Anh cũng thông báo Washington đã bắt đầu sử dụng một số căn cứ quân sự của London cho các hoạt động “mang tính phòng vệ”.

Iran là nước có năng lực tên lửa hàng đầu Trung Đông. Tuy vậy, khả năng Iran tập kích châu Âu không cao. Nhiều chuyên gia quân sự lưu ý Iran từ lâu đã duy trì giới hạn khoảng 2.000 km đối với chương trình tên lửa đạn đạo. Đây là ngưỡng được Tehran đặt ra nhằm duy trì khả năng răn đe trong khu vực, nhưng không ảnh hưởng lớn đến các nước bên ngoài Trung Đông, bởi hầu hết châu Âu và Mỹ đều nằm ngoài tầm bắn.

Theo dữ liệu tên lửa của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), kho tên lửa đạn đạo của Iran gồm một số hệ thống tầm trung. Hai loại tên lửa nhiên liệu rắn đáng chú ý nhất là Sejjil và Khorramshahr (Khaibar) có tầm bắn 2.000km, về lý thuyết chỉ có thể vươn tới một số khu vực ở Đông Nam châu Âu nếu phóng từ Iran, bao gồm Hy Lạp, Bulgaria và Romania.

Hy Lạp, Bulgaria và Romania đều chưa nêu ý định tham gia với Mỹ và Israel. Tehran cũng chưa đề cập đến khả năng tập kích vào các mục tiêu tại những nước đó.

Để phòng ngừa, Bộ Quốc phòng Romania tuần trước đã triển khai các biện pháp bảo vệ căn cứ Deveselu, một phần của lá chắn phòng thủ tên lửa của NATO. Đây là nơi triển khai hệ thống phòng thủ tên lửa hiện đại do Mỹ sản xuất, cùng các hệ thống radar được thiết kế nhằm đánh chặn các mối đe dọa tên lửa tiềm tàng từ Trung Đông.

Ngoài ra, một số tín hiệu ngoại giao gần đây cũng cho thấy Tehran có thể cân nhắc thận trọng trước khi mở rộng phạm vi trả đũa. Ngày 8/3, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian nói Iran “có quyền” tự vệ trước hành động của Mỹ và Israel, nhưng mong muốn “gìn giữ và duy trì các mối quan hệ hữu nghị khác”.

Động thái này được xem như một tín hiệu cho thấy Iran vẫn muốn tránh để căng thẳng lan rộng ra ngoài khu vực, đặc biệt trong bối cảnh nhiều quốc gia châu Âu tiếp tục kêu gọi đối thoại và giải pháp ngoại giao nhằm hạ nhiệt tình hình.

Nguy cơ tiếp theo là khả năng xảy ra các hoạt động tấn công kiểu mới nhắm vào châu Âu có thể bùng phát sau cuộc chiến do Mỹ và Israel khởi xướng ở Iran, với mục tiêu trực tiếp là cơ quan chính phủ hoặc đơn vị vận hành cơ sở hạ tầng trọng yếu.

“Chúng ta phải theo dõi rất sát sao tình hình an ninh mạng, đặc biệt là cơ sở hạ tầng trọng yếu. Chúng ta biết rằng khía cạnh trực tuyến cũng rất quan trọng, các kênh tuyển mộ đang lan rộng rất nhiều trên mạng”, Phó Chủ tịch điều hành Ủy ban châu Âu Henna Virkkunen nói với Politico ngày 7/3.

Đến nay chưa có nhiều bằng chứng về việc Tehran chủ động nhắm mục tiêu vào châu Âu. Theo một quan chức cấp cao về an ninh mạng của châu Âu, hoạt động tác chiến trên không gian mạng của Iran không xuất hiện nhiều kể từ khi Mỹ mở chiến dịch tấn công Iran.

Tuy nhiên, các chuyên gia an ninh mạng cho biết, tình hình có thể thay đổi nếu các nước châu Âu lựa chọn ủng hộ các hoạt động quân sự của Mỹ và Israel. “Châu Âu chắc chắn nên lường trước rằng những gì đã xảy ra ở vùng Vịnh có thể và sẽ xảy ra ở châu Âu”, Gil Messing, đại diện công ty an ninh mạng Check Point của Israel nói.

Từ phía Cơ quan Cảnh sát châu Âu (Europol), đã có những cảnh báo thận trọng về tác động của xung đột Trung Đông đối với an ninh khu vực. Cơ quan này cho biết cuộc xung đột có thể kéo theo “những hậu quả tức thời” về an ninh.

Theo người phát ngôn Europol Jan Op Gen Oorth, cơ quan này dự đoán sẽ có thêm nhiều cuộc tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng châu Âu và sự gia tăng các vụ gian lận trực tuyến sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng tinh vi, lợi dụng lượng thông tin khổng lồ lan truyền trên mạng về cuộc xung đột.

Ông cũng nêu khả năng xuất hiện các nhóm người cố tình thực hiện “các hoạt động gây bất ổn” trong EU, gồm các cuộc tấn công khủng bố, các chiến dịch hăm dọa và tội phạm mạng. “Mức độ đe dọa khủng bố và chủ nghĩa cực đoan bạo lực trên lãnh thổ EU được đánh giá là cao”, vị này nêu rõ.

Quan chức Europol cho hay, mối đe dọa khủng bố có thể gia tăng do các cá nhân hành động đơn độc hoặc các nhóm nhỏ hành động tự phát.

Ngày 8/3, bên ngoài Đại sứ quán Mỹ ở thủ đô Oslo của Na Uy đã xảy ra vụ nổ lớn. Cảnh sát Na Uy sau đó mở cuộc điều tra với nghi vấn đây là một vụ tấn công khủng bố. Na Uy chưa đưa ra cáo buộc nào, song từ sau khi xung đột Trung Đông nổ ra, Mỹ đã buộc phải tăng cường an ninh tại các cơ quan ngoại giao ở nhiều nước.

Cũng theo Europol, sự lan truyền nhanh chóng của các nội dung gây chia rẽ trên internet còn đẩy nhanh quá trình cực đoan hóa, đặc biệt trong các cộng đồng người di cư hoặc những cá nhân dễ bị ảnh hưởng bởi các thông điệp cực đoan.

Thực tế cho thấy mạng xã hội đang chứng kiến sự lan truyền mạnh mẽ của nhiều nội dung gây tranh cãi liên quan đến xung đột Iran. Hàng loạt hình ảnh, video lan truyền rộng rãi trên mạng kèm mô tả rằng chúng xuất hiện trong vòng xoáy giao tranh Mỹ-Israel-Iran, nhưng sau đó được xác định là hình ảnh cũ hoặc đã được chỉnh sửa bằng AI.

Các chuyên gia lo ngại sự bùng nổ của các nội dung giả mạo khiến việc xác minh thông tin trở nên khó khăn hơn, làm gia tăng sự phân cực trong dư luận.

Một hệ lụy khác được các nhà hoạch định chính sách châu Âu đặc biệt quan tâm là nguy cơ gia tăng áp lực di cư. Nhiều tổ chức quốc tế dự báo nếu bất ổn kéo dài tại Iran, quốc gia có dân số gần 90 triệu người, nguy cơ xuất hiện các dòng người di cư quy mô lớn hướng về châu Âu là điều không thể loại trừ.

Theo số liệu của LHQ, hơn nửa triệu công dân Iran đang sinh sống tại các nước châu Âu, chưa kể công dân của các quốc gia bị ảnh hưởng hoặc đã bị kéo vào xung đột như Lebanon.

Những năm gần đây, người Iran thường xuyên nằm trong nhóm nộp đơn xin tị nạn cao tại châu Âu. Nếu xung đột khiến tình hình kinh tế và an ninh tại Iran trở nên bất ổn hơn, các tuyến đường di cư qua Thổ Nhĩ Kỳ và khu vực Balkan có thể trở thành những hành lang chính dẫn người di cư tới châu Âu, tương tự như những gì từng xảy ra trong cuộc khủng hoảng di cư năm 2015.

Để ứng phó với kịch bản này, EU đang xem xét nhiều biện pháp như tăng cường kiểm soát biên giới bên ngoài, hợp tác với các quốc gia trung chuyển và mở rộng năng lực tiếp nhận người tị nạn. Nếu một làn sóng di cư mới xuất hiện, nó không chỉ gây áp lực đối với hệ thống tiếp nhận và xử lý hồ sơ tị nạn của châu Âu mà còn có thể làm gia tăng những tranh luận chính trị sâu sắc trong nội bộ EU.