Cơ hội ngắn ngủi cho ngoại giao giữa căng thẳng tại Trung Đông
Quyết định của Tổng thống Mỹ Donald Trump tạm hoãn các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran đang tạo ra một khoảng “dễ thở” tạm thời trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông leo thang. Tuy nhiên, các tín hiệu trái chiều từ hai phía cùng diễn biến phức tạp trên thực địa cho thấy nguy cơ xung đột vẫn hiện hữu, trong khi cộng đồng quốc tế nỗ lực thúc đẩy giải pháp ngoại giao nhằm ngăn chặn khủng hoảng lan rộng.
Ngày 23/3, Tổng thống Donald Trump bất ngờ thông báo trên mạng xã hội Truth Social về việc Mỹ sẽ tạm dừng kế hoạch tấn công vào hệ thống năng lượng của Iran trong vòng 5 ngày, Reuters đưa tin. Động thái này diễn ra chỉ một ngày sau khi Washington đưa ra “tối hậu thư” yêu cầu Tehran khôi phục hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz, nếu không sẽ đối mặt với hành động quân sự.
Theo Tổng thống Trump, quyết định trên được đưa ra sau các cuộc trao đổi mà ông mô tả là “tích cực và hiệu quả”, hướng tới mục tiêu giải quyết toàn diện tình trạng đối đầu tại Trung Đông. Ông bày tỏ lạc quan về khả năng đạt được một thỏa thuận, đồng thời cho biết các cuộc tiếp xúc giữa hai bên đã diễn ra trong một thời gian.
Tuy nhiên, phía Iran nhanh chóng bác bỏ thông tin về các cuộc đàm phán trực tiếp với Mỹ. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf khẳng định không có bất kỳ cuộc thương lượng nào được tiến hành, đồng thời cho rằng những thông tin như vậy có thể nhằm tác động đến thị trường tài chính và năng lượng. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei cũng cho biết Tehran chỉ nhận được các thông điệp gián tiếp thông qua một số quốc gia trung gian.
Lập trường cứng rắn của Tehran tiếp tục được thể hiện khi Phó Chủ tịch Quốc hội Iran Ali Nikzad nhấn mạnh nước này không cần đàm phán và sẵn sàng dựa vào năng lực quân sự cùng sự ủng hộ của người dân. Những phát biểu này cho thấy sự khác biệt lớn trong cách tiếp cận giữa hai bên, làm gia tăng hoài nghi về triển vọng đạt được đột phá trong ngắn hạn.
Trong khi đó, tại Israel, tuyên bố của Tổng thống Trump về khả năng tiếp tục đàm phán với Iran đã gây ra nhiều phản ứng trái chiều trong giới phân tích. Một số chuyên gia cho rằng Tel Aviv có thể đang bị gạt ra ngoài các quyết định chiến lược quan trọng, theo Al Jazeera.
Cựu Đại sứ Israel tại Pháp Alon Pinkas nhận định việc Washington thúc đẩy đàm phán mà không theo đề xuất của Thủ tướng Benjamin Netanyahu có thể phản ánh sự điều chỉnh trong đánh giá của Mỹ về hiệu quả của chiến dịch quân sự. Theo ông, những kỳ vọng trước đó về một chiến thắng nhanh chóng hoặc thay đổi chế độ tại Iran có thể đã không còn thực tế.
Nhà khoa học chính trị Ori Goldberg cũng cho rằng Israel dường như không được tham vấn đầy đủ về các động thái ngoại giao mới, coi đây là dấu hiệu cho thấy Mỹ đang điều chỉnh ưu tiên chiến lược. Tuy nhiên, một số ý kiến khác cho rằng việc không trực tiếp tham gia đàm phán không đồng nghĩa với thất bại, khi Israel vẫn tập trung vào mục tiêu quân sự nhằm làm suy yếu năng lực của Iran.
Bất chấp các tuyên bố mâu thuẫn, các kênh ngoại giao gián tiếp vẫn đang được duy trì. Nhiều quốc gia trong và ngoài khu vực đã tham gia vào các nỗ lực trung gian nhằm giảm căng thẳng và tạo điều kiện cho đối thoại.
Thổ Nhĩ Kỳ và Oman đang đóng vai trò như những bên trung gian quan trọng, với các hoạt động ngoại giao con thoi giữa Washington và Tehran. Theo nhiều hãng tin, Ngoại trưởng Iran Abbas Araqchi đã có các cuộc trao đổi với người đồng cấp Oman về tình hình liên quan tới eo biển Hormuz, đồng thời nhất trí duy trì tham vấn giữa hai nước.
Bên cạnh đó, một số nguồn tin cho biết các cuộc tiếp xúc giữa quan chức Mỹ và Iran có thể được tổ chức tại Pakistan trong thời gian tới, dù thông tin chi tiết vẫn chưa được xác nhận. Những diễn biến này cho thấy các nỗ lực ngoại giao vẫn đang được duy trì, song mang tính thận trọng và kín đáo do tính chất nhạy cảm của vấn đề.
Trong bối cảnh tình hình tiếp tục tiềm ẩn nhiều rủi ro, cộng đồng quốc tế đã lên tiếng kêu gọi các bên kiềm chế và nối lại đối thoại. Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen nhấn mạnh sự cần thiết phải đảm bảo an ninh hàng hải tại eo biển Hormuz – tuyến vận tải chiến lược chiếm khoảng 20% lưu lượng dầu mỏ toàn cầu.
Bà cảnh báo căng thẳng tại Trung Đông đang tác động mạnh tới thị trường năng lượng, khiến giá dầu và khí đốt biến động, qua đó đe dọa an ninh năng lượng của nhiều quốc gia. Theo bà, con đường ngoại giao vẫn là giải pháp duy nhất để chấm dứt vòng xoáy đối đầu hiện nay.
Dù xuất hiện những tín hiệu hạ nhiệt bước đầu, giới phân tích nhận định tình hình vẫn hết sức mong manh. Theo các chuyên gia, chưa ai có thể khẳng định quyết định tạm dừng tấn công của Mỹ sẽ thay đổi thế nào trong thời gian tới, trong khi các yếu tố căng thẳng cơ bản chưa được giải quyết.
Eo biển Hormuz tiếp tục là điểm nóng chiến lược, nơi giao thoa lợi ích của nhiều cường quốc. Sự gián đoạn tại tuyến hàng hải này đang gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu.
Trong bối cảnh đó, khoảng “lặng” hiện nay được xem là cơ hội quan trọng để các bên tái khởi động đối thoại. Tuy nhiên, để đạt được tiến triển thực chất, các bên liên quan cần thể hiện thiện chí rõ ràng hơn trong việc tìm kiếm giải pháp hòa bình. Nếu không, nguy cơ leo thang xung đột vẫn sẽ tiếp tục phủ bóng lên khu vực Trung Đông trong thời gian tới.