Eo biển Hormuz: “Yết hầu” năng lượng toàn cầu và đòn bẩy chiến lược của Iran
Được ví như "yết hầu" của mạch năng lượng thế giới, eo biển Hormuz hiện đứng trước ngưỡng cửa của một vòng xoáy hiểm họa, sau nhiều biến động quân sự giữa Iran và liên minh Mỹ - Israel nổ ra từ cuối tuần qua. Việc Tehran tuyên bố không đàm phán với Mỹ, thậm chí cảnh báo có thể đóng cửa tuyến đường độc đạo Hormuz, khiến thế giới không chỉ lo ngại về một điểm nghẽn hàng hải, mà còn đối mặt với cú sốc địa chính trị có khả năng tái định hình trật tự kinh tế và an ninh toàn cầu.
Vị trí và tầm quan trọng của Hormuz
Từ lâu, eo biển Hormuz đã giữ vai trò then chốt trong giao thương giữa Trung Đông, Nam Á và Đông Phi, kết nối vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Cái tên Hormuz từng đại diện một vương quốc độc lập hùng mạnh khởi nguồn từ thế kỷ thứ X. Đến thế kỷ XIII, vương quốc này chuyển trung tâm về đảo Hormuz, vốn nằm ngay cửa ngõ eo biển, để tận dụng lợi thế phòng thủ và giao thương.
Nhà thám hiểm Marco Polo khi ghé thăm nơi đây vào cuối thế kỷ XIII đã kinh ngạc trước sự giàu có của vương quốc này. Hormuz khi đó là điểm hội tụ của lụa Trung Hoa, gia vị Ấn Độ, ngựa từ Arab và ngọc trai từ vùng Vịnh. Chính sự giàu có tột độ đã biến Hormuz thành mục tiêu của các cường quốc hàng hải phương Tây đang khao khát tìm đường sang phương Đông.
Vào đầu thế kỷ XVI, Bồ Đào Nha chiếm đóng Hormuz nhằm kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này. Đến thế kỷ XVII, Đế quốc Ba Tư giành lại quyền kiểm soát khu vực, nhưng tầm quan trọng của Hormuz chỉ thực sự bùng nổ trong thế kỷ XX, khi dầu mỏ trở thành huyết mạch của nền kinh tế công nghiệp.
Eo biển Hormuz hiện nay nằm giữa lãnh thổ Iran ở phía Bắc và Oman ở phía Nam. Với chiều rộng tại điểm hẹp nhất chỉ khoảng 21-33 km, eo biển Hormuz hiện được giới chuyên gia năng lượng quốc tế coi là một trong những "van khóa" quan trọng nhất thế giới.
Theo Reuters, tầm quan trọng của Hormuz thể hiện ở khối lượng hàng hóa khổng lồ đi qua eo biển này mỗi ngày. Cụ thể, mỗi ngày có khoảng 20 - 21 triệu thùng dầu thô và sản phẩm tinh chế đi qua đây, tương đương với 20% - 30% tổng lượng dầu vận chuyển bằng đường biển toàn cầu. Bên cạnh đó, khoảng 20% lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) thế giới được vận chuyển qua đây. Từ Arab Saudi, UAE, Kuwait, Iraq đến Qatar, tất cả đều phụ thuộc vào Hormuz để đưa "vàng đen" đến các thị trường lớn ở châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ.
Về mặt pháp lý, tuyến hàng hải tại đây nằm trong lãnh hải của Iran và Oman nhưng được điều chỉnh bởi Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) theo nguyên tắc “quá cảnh vô hại” và “quá cảnh liên tục”. Tuy nhiên, trong tình huống xung đột hoặc tuyên bố tình trạng khẩn cấp, Iran có ưu thế gần như tuyệt đối trong việc giám sát, kiểm soát và can thiệp vào dòng chảy thương mại này dựa trên luật pháp nội địa và an ninh quốc gia.
Nếu Hormuz bị phong tỏa, chuỗi cung ứng năng lượng sẽ bị đứt gãy ngay lập tức, vì không có đường ống dẫn dầu nào trên đất liền đủ công suất để thay thế hoàn toàn lộ trình đường biển này.
Đòn bẩy chiến lược của Iran
Trong bối cảnh chịu sức ép quân sự liên tiếp từ liên minh Mỹ - Israel và việc Anh hôm 2/3 chấp thuận đề nghị của Mỹ để Washington sử dụng hai căn cứ quân sự nước này nhằm tấn công các địa điểm phóng tên lửa của Iran, Thư ký Hội đồng an ninh quốc gia Tehran tuyên bố cứng rắn "không đàm phán với Mỹ".
Iran cũng đáp trả các đòn không kích bằng một chiến dịch mang tên "vạn tên lửa" nhắm vào Israel và các căn cứ Mỹ tại vùng Vịnh. Nhưng quân bài đáng sợ nhất không nằm ở mặt trận đất liền mà chính là eo biển Hormuz.
Chiến lược này mang tính “bất đối xứng”. Theo giới chuyên gia, Mỹ và Israel có thể tin rằng một đòn tấn công sấm sét có thể tạo ra khoảng trống quyền lực, dẫn đến sự sụp đổ của chế độ tại Tehran và lập lại trật tự thân phương Tây. Nhưng Iran và các đồng minh dường như lại cố tình sử dụng chiến thuật tiêu hao, vũ khí hóa năng lượng và huy động mạng lưới vệ tinh như Hezbollah, Houthi, để "cầm chân" tất cả.
Khi Tehran sử dụng các biện pháp như nâng mức cảnh báo an ninh hoặc hạn chế lưu thông, chi phí bảo hiểm và vận tải sẽ tăng vọt. Chỉ cần rủi ro tăng cao, nhiều hãng tàu và công ty năng lượng sẽ tự động giảm chuyến hoặc thả neo đậu, tạo ra hiệu ứng phong tỏa trên thực tế mà không cần tuyên bố chính thức. Như vậy, Tehran có thể gián tiếp tấn công vào sự ổn định của thị trường tài chính toàn cầu mà không cần phát động một cuộc chiến tranh tổng lực.
Aljazeera dẫn thông tin thực tế cho thấy, hôm 1/3, tàu chở dầu Skylight treo cờ Palau bốc cháy ngùn ngụt tại khu vực gần eo biển Hormuz sau khi trúng một vật thể bay không xác định. Vụ tấn công khiến 4 thuỷ thủ bị thương. Ngoài ra, ít nhất ba tàu dầu cũng bị tấn công khi di chuyển vào khu vực gần eo biển này. Trong khi đó, hơn 150 tàu khác thả neo để tạm thời không đi vào eo biển.
Chuyên gia Bob McNally từ Rapidan Energy nhận định: "Thị trường tài chính đang ở trạng thái hoảng loạn vì Hormuz không có phương án thay thế. Nếu eo biển này đóng cửa quá hai tuần, chúng ta sẽ thấy một cuộc tái cấu trúc kinh tế cưỡng ép trên toàn cầu".
Với mức giá dầu dự báo có thể chạm mốc 120-150 USD/thùng, thế giới đang đối mặt với bóng ma lạm phát đình trệ tương tự những năm 1980, nhưng với quy mô phức tạp hơn do sự đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu hiện đại. Việc này buộc các cường quốc khác như Trung Quốc, Nga hay Liên minh châu Âu (EU) phải gây áp lực ngược lại lên Washington ở các mức độ khác nhau nhằm đình chỉ chiến sự.
Rõ ràng, Hormuz đang được sử dụng như một quân bài mặc cả có sức nặng vượt xa quy mô địa lý của nó. Cách các cường quốc xử lý khủng hoảng tại đây, kiềm chế hay leo thang, đối thoại hay đối đầu, sẽ quyết định liệu eo biển này chỉ là một điểm nóng tạm thời, hay trở thành khởi điểm của một chu kỳ bất ổn mới trong trật tự năng lượng và an ninh thế kỷ XXI.