Kỳ vọng và thách thức từ sáng kiến mới khơi thông điểm nghẽn Hormuz
Trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt khiến eo biển Hormuz vẫn trong trạng thái rủi ro cao đối với dòng chảy năng lượng toàn cầu, một tín hiệu tích cực vừa được phát đi từ Brussels. Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại của Liên minh châu Âu (EU) Kaja Kallas cho biết, bà đã thảo luận với Tổng Thư ký Liên hợp quốc về một sáng kiến nhằm khơi thông eo biển huyết mạch này.
Không chỉ khơi thông dòng dầu
Euronews hôm 16/3 (đưa tin), phát biểu trước cuộc họp của các ngoại trưởng EU tại Brussels (Bỉ), Đại diện cấp cao phụ trách chính sách đối ngoại của khối Kaja Kallas cho biết, Liên hợp quốc đã nắm thông tin về sáng kiến của EU liên quan đến việc khơi thông dòng dầu qua eo biển Hormuz và Tổng Thư ký Antonio Guterres đang trên đường tới Brussels để thảo luận chi tiết.
Cụ thể, sáng kiến được xây dựng theo hướng thiết lập một cơ chế bảo đảm an toàn hàng hải, tương tự mô hình từng được áp dụng với “Sáng kiến Ngũ cốc biển Đen” năm 2022. Trong đó, thay vì triển khai lực lượng quân sự quy mô lớn, cơ chế này hướng tới việc phối hợp giữa các bên liên quan, cùng sự tham gia của Liên hợp quốc, nhằm tạo ra hành lang vận chuyển an toàn cho tàu thương mại đi qua khu vực.
Giới chức châu Âu cho rằng cách tiếp cận này có thể giúp giảm thiểu nguy cơ leo thang căng thẳng, đồng thời duy trì dòng chảy năng lượng trong bối cảnh thị trường toàn cầu đang chịu nhiều áp lực. Eo biển Hormuz hiện là tuyến vận tải chiến lược, nơi trung chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ thương mại toàn cầu.
Không những vậy, bà Kaja Kallas còn đặc biệt nhấn mạnh vai trò của eo biển Hormuz – cửa ngõ chính trong việc xuất khẩu nguyên liệu sản xuất phân bón sang thị trường châu Á và châu Phi. “Cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel và Iran hiện đã bước sang tuần thứ ba. Nếu tắc nghẽn kéo dài, thế giới sẽ đối mặt với cuộc khủng hoảng lương thực vào năm 2027”, bà Kaja Kallas nói.
Theo nhận định của giới học giả, điểm mới trong phát biểu của bà Kaja Kallas chính là nhấn mạnh vào vấn đề an ninh lương thực. Đây là thông điệp mạnh mẽ nhằm nhận được sự ủng hộ từ các cường quốc ngoài khu vực như Ấn Độ, Trung Quốc và các nước đang phát triển.
Dấu hỏi về tính khả thi
Dù triển vọng là rất lớn, nhưng để biến sáng kiến này thành hiện thực, EU phải sẽ đối mặt với không ít những thách thức.
Theo giới chuyên gia, “Sáng kiến Ngũ cốc biển Đen” thành công vì cả Nga và Ukraine đều có lợi ích kinh tế nhất định trong bối cảnh xung đột. Nhưng ở Hormuz, tình hình phức tạp hơn nhiều. Iran đang sử dụng việc đe dọa đóng cửa eo biển như một công cụ răn đe chiến lược đối trọng lại Mỹ và Israel. Họ có thể sẽ không dễ dàng từ bỏ lá bài này trừ khi nhận được sự nới lỏng trừng phạt kinh tế tương ứng.
Bà Kallas còn đề xuất điều chuyển nhiệm vụ của phái bộ Aspides – vốn đang bảo vệ tàu thuyền ở biển Đỏ khỏi lực lượng Houthi, sang eo biển Hormuz. Tuy nhiên, Aspides là một phái bộ hải quân nhỏ, việc trải dài lực lượng từ biển Đỏ sang eo biển Hormuz có thể làm suy yếu khả năng bảo vệ của EU ở cả hai khu vực.
Bộ trưởng Ngoại giao Đức Johann Wadephul cũng đã công khai bày tỏ sự hoài nghi. Berlin lo ngại rằng việc đưa tàu chiến EU vào Hormuz thậm chí có thể bị Tehran coi là hành động gây hấn hơn là một nỗ lực hòa bình. Trong khi đó, bà Kallas thì lại cho rằng sự đồng thuận của các quốc gia thành viên là một trong những yếu tố then chốt, bởi việc giữ cho eo biển Hormuz luôn mở là lợi ích của tất cả các bên.
Bên cạnh đó, eo biển Hormuz rất hẹp, chỉ rộng khoảng 33km ở điểm hẹp nhất. Vì vậy, ngay cả khi một hành lang an toàn được thiết lập trên giấy tờ, các chuyên gia quân sự vẫn bày tỏ lo ngại về các vụ tấn công không chính thống hoặc các vụ phá hoại khó xác định thủ phạm. Địa hình hẹp như tại Hormuz sẽ khiến việc kiểm soát các thiết bị gây nhiễu GPS, thủy lôi hoặc các xuồng cao tốc không người lái, cực kỳ khó khăn. Chỉ cần một vụ va chạm hoặc cháy nổ xảy ra bên trong hành lang an toàn cũng đủ làm đổ vỡ toàn bộ niềm tin vào sáng kiến này.
Được biết, gần đây, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã kêu gọi tất cả các quốc gia nhận dầu qua eo biển Hormuz điều tàu chiến tới khu vực để đảm bảo an toàn hàng hải qua tuyến đường quan trọng này. Tuy vậy, các đồng minh phương Tây như Anh, Đức, Australia hay Italia cho biết không có kế hoạch gửi tàu riêng tới Hormuz, nhằm tránh gia tăng cẳng thẳng và bị kéo vào một cuộc xung đột rộng hơn.
Các nước này cho rằng đối thoại hướng đến sáng kiến khơi thông Hormuz là con đường khả thi nhất. Bởi trước đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố rằng Tehran sẵn sàng đối thoại với các quốc gia muốn đảm bảo tàu của họ đi lại an toàn. Và theo nhiều cơ quan truyền thông quốc tế, Iran gần đây đã bắt đầu cho phép tàu của Ấn Độ đi qua eo biển Hormuz. Ngoại trưởng Ấn Độ Subrahmanyam Jaishankar nhấn mạnh, điều này cho thấy nỗ lực ngoại giao của New Delhi đã mang lại kết quả.