Liên hợp quốc trước vận hội cải tổ lịch sử

Vòng xoáy khó khăn và “phép thử” sinh tồn

Chưa bao giờ trong lịch sử 80 năm qua, vai trò và tính hiệu quả của LHQ lại bị đặt dấu hỏi lớn như hiện nay. Những thách thức mà tổ chức này đang gánh vác không còn đơn thuần là vấn đề điều phối ngoại giao hay cứu trợ nhân đạo đơn lẻ, mà là sự tồn vong của chính các giá trị cốt lõi được ghi trong Hiến chương năm 1945.

Một trong những vấn đề lớn mà LHQ đối mặt lại chính là quyền phủ quyết của 5 thành viên thường trực Hội đồng Bảo an (HĐBA). Cơ quan vốn được coi là “thanh bảo kiếm” duy trì hòa bình thế giới nay thường xuyên rơi vào tình trạng “rút kiếm nhưng không thể vung” do sự khác biệt giữa các cường quốc. Theo số liệu thống kê thực tế từ giai đoạn 2023–2025, HĐBA đã nhiều lần không đi đến thống nhất trong giải quyết các cuộc xung đột tại Ukraine, Gaza và Sudan. Việc sử dụng quyền phủ quyết đã khiến các nghị quyết về ngừng bắn hoặc thiết lập hành lang nhân đạo bị trì hoãn, để lại những tổn thất không thể đong đếm về người và của.

Bên cạnh đó, LHQ còn đang phải vật lộn với khó khăn về tài chính. Áp lực kinh tế toàn cầu cùng việc trì hoãn đóng góp của các quốc gia thành viên đã buộc LHQ phải thực hiện chính sách “thắt lưng buộc bụng”. Ngân sách thường niên cho năm 2026 đã phải cắt giảm từ mức dự kiến 3,72 tỷ USD xuống còn 3,45 tỷ USD. Hệ quả trực tiếp là khoảng 2.900 vị trí nhân sự – chiếm gần 1/5 lực lượng lao động của tổ chức – bị cắt giảm, gây ảnh hưởng trực tiếp đến năng lực vận hành của các cơ quan chuyên môn.

Đáng báo động hơn, ngân sách cho hoạt động gìn giữ hòa bình giai đoạn 2025–2026 đang đối mặt với khoản thâm hụt khổng lồ lên tới 2 tỷ USD. Việc giảm 15% chi tiêu đã buộc khoảng 13.000 đến 14.000 binh sĩ và nhân viên dân sự phải rút khỏi các điểm nóng như CHDC Congo (MONUSCO) hay Nam Sudan (UNMISS).

Yêu cầu cấp thiết về một bộ máy hiện đại cho thế giới 8 tỷ dân

Trước thực trạng đó, việc cải tổ LHQ một cách toàn diện không còn là một lựa chọn, mà là một yêu cầu cấp bách. Cấu trúc hiện tại của LHQ được thiết lập từ năm 1945 – thời điểm thế giới chỉ có khoảng 50 quốc gia và dân số 2,5 tỷ người. Sau 80 năm, thế giới đã thay đổi diện mạo hoàn toàn với 193 quốc gia thành viên LHQ và dân số vượt ngưỡng 8 tỷ người. Áp lực cải tổ hiện nay đang tập trung vào ba trụ cột mang tính chiến lược.

Đầu tiên là cải tổ HĐBA. Đây là bài toán khó nhất nhưng cũng quan trọng nhất. Các quốc gia đang phát triển và các cường quốc mới nổi đang quyết liệt đòi hỏi một vị trí thường trực để phản ánh đúng thực lực kinh tế và chính trị đương đại. Đặc biệt, việc châu Phi – châu lục chiếm phần lớn chương trình nghị sự của HĐBA nhưng lại không có ghế thường trực nào – được xem là một “sự bất công lịch sử” cần được sửa chữa ngay lập tức.

Tiếp đến là đổi mới quy trình tài chính. Xây dựng một cơ chế đóng góp bền vững hơn, giảm bớt sự phụ thuộc vào các nền kinh tế lớn để tránh việc ngân sách bị sử dụng như một công cụ gây áp lực chính trị.

Cuối cùng là tăng cường tính minh bạch và bình đẳng giới. Sau 9 nhiệm kỳ liên tiếp do nam giới đảm nhận vị trí đứng đầu, áp lực bầu chọn một phụ nữ lãnh đạo đang mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Điều này không chỉ mang tính biểu tượng mà còn là sự khẳng định giá trị bình đẳng mà LHQ luôn thúc đẩy trên toàn cầu.

Những ứng viên tiềm năng

Danh sách các ứng cử viên cho ghế Tổng Thư ký LHQ nhiệm kỳ 2027–2031 đã bắt đầu lộ diện với những hồ sơ ấn tượng và tầm nhìn khác biệt.

Một trong những gương mặt nổi bật nhất là ông Rafael Grossi (65 tuổi), đương kim Tổng Giám đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA). Với 6 năm chèo lái IAEA, ông Grossi được biết đến là một nhà ngoại giao thực dụng, năng động và không ngại tiến vào những vùng nguy hiểm. Thông thạo nhiều ngôn ngữ, ông Grossi đã nâng cao cả uy tín của bản thân và của IAEA bằng hoạt động ngoại giao con thoi của mình trong các cuộc khủng hoảng quốc tế. Nhiều nhà ngoại giao coi ông là ứng cử viên hàng đầu sau nhiều năm cố gắng giữ vững sự ủng hộ của năm thành viên thường trực của HĐBA LHQ - những nước có vai trò rất quan trọng đối với vị trí lãnh đạo cao nhất.

Đối thủ nặng ký khác là bà Rebeca Grynspan (70 tuổi), người đang đứng đầu Hội nghị LHQ về Thương mại và Phát triển (UNCTAD). Bà Grynspan tự nhận mình là một “nhà đa phương chủ nghĩa cải cách”. Là một nhà kinh tế học nổi bật, bà tập trung vào việc biến LHQ thành một tổ chức linh hoạt, lấy phát triển bền vững và nhân quyền làm kim chỉ nam. Nếu đắc cử, bà sẽ đi vào lịch sử với tư cách là nữ Tổng Thư ký đầu tiên. “Tôi không chờ đợi một sự đối xử đặc biệt. Tôi muốn được đối xử bình đẳng”, bà Grynspan nói.

Trong danh sách này còn có bà Michelle Bachelet (74 tuổi), cựu Tổng thống Chile và cựu Cao ủy Nhân quyền LHQ. Với bề dày kinh nghiệm từ chính trường quốc gia đến các diễn đàn quốc tế cao nhất, bà Bachelet sở hữu khả năng thấu cảm và sự ủng hộ mạnh mẽ từ khối Mỹ Latinh. Tuy nhiên, lập trường tiến bộ và một số quyết định trong quá khứ của bà về quyền phụ nữ đang khiến bà vấp phải sự dè chừng từ không ít người. 

Đại diện cho tiếng nói của “Nam bán cầu” là ông Macky Sall (64 tuổi), cựu Tổng thống Senegal. Ông Sall mang đến thông điệp về một “chủ nghĩa đa phương được tái định hình”, nơi tiếng nói của châu Phi và các nước đang phát triển phải được đặt ở vị trí trung tâm. Ông tập trung vào vấn đề nợ công và công bằng trong phát triển bền vững – những vấn đề cốt lõi đối với phần lớn các thành viên LHQ hiện nay.

Theo quy định, ứng viên phải được HĐBA giới thiệu và Đại hội đồng thông qua. Điều này đồng nghĩa với việc bất kỳ ai muốn đắc cử đều phải đạt được sự đồng thuận (hoặc ít nhất là không bị phủ quyết) từ các nước: Mỹ, Anh, Pháp, Trung Quốc và Nga.

Cuộc đua vào vị trí Tổng Thư ký lần này không đơn thuần là sự thay đổi nhân sự cấp cao. Đó là một phép thử đối với tương lai của chủ nghĩa đa phương. Thế giới đang đứng trước những thách thức mang tính toàn cầu như biến đổi khí hậu, trí tuệ nhân tạo và nguy cơ xung đột hạt nhân – những vấn đề mà không một quốc gia đơn lẻ nào có thể giải quyết.

Người được lựa chọn vào năm 2027 sẽ gánh vác sứ mệnh chứng minh rằng: LHQ không phải là một di sản lỗi thời của thế kỷ 20, mà vẫn là “ngôi nhà chung” thiết yếu, có đủ khả năng thích ứng và dẫn dắt nhân loại vượt qua những cơn giông bão của thế kỷ 21.