Nghị quyết Gaza và phép thử vai trò mới của Mỹ tại vùng Vịnh
Sau nghị quyết do Mỹ bảo trợ tại Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc (HĐBA LHQ) về Gaza, Washington tìm cách đặt lại dấu ấn ở Trung Đông. Tổng thống Donald Trump coi việc xử lý “bài toán Gaza” là chìa khóa ổn định khu vực và siết chặt liên kết chiến lược với các nước vùng Vịnh, thông qua mô hình cơ quan quản lý chuyển tiếp và lực lượng ổn định quốc tế có sự tham gia sâu hơn của các nước Arab, thay vì chỉ dựa vào liên minh truyền thống với Israel.
Nghị quyết về Gaza được thông qua trong bối cảnh Trung Đông bước vào một chu kỳ bất ổn mới sau hơn hai năm xung đột giữa Israel và lực lượng Hamas. Dải đất ven Địa Trung Hải bị tàn phá nặng nề, nguy cơ lan rộng sang Bờ Tây, Lebanon hay Syria luôn hiện hữu. Nếu để cuộc chiến kéo dài, Israel kiệt sức, các nước Arab chịu sức ép dư luận, còn Iran tiếp tục tận dụng “mặt trận ủy nhiệm”, trật tự an ninh vốn mong manh ở vùng Vịnh sẽ phải gánh thêm những rạn vỡ khó lường.
Trong bối cảnh đó, văn kiện do Washington soạn thảo và vận động thông qua được coi là bước đi đánh dấu nỗ lực quay lại “vũ đài Trung Đông” với một gói giải pháp vừa an ninh, vừa chính trị. Điểm mới trong cách tiếp cận lần này là Washington không chỉ nói tới ngừng bắn hay hành lang nhân đạo, mà gắn chúng với ý tưởng hình thành một cơ quan quản lý chuyển tiếp ở Gaza và một lực lượng ổn định quốc tế đóng vai trò “tấm đệm an ninh” giai đoạn hậu xung đột.
Mỹ muốn gửi đi thông điệp: Gaza sẽ không bị “bỏ trống quyền lực” như trước, cũng không đặt hoàn toàn dưới quyền kiểm soát quân sự trực tiếp của Israel, mà được quản trị bởi một cơ chế trung gian có sự tham gia của cộng đồng quốc tế và các nước Arab ôn hòa. Nếu vận hành được, đây sẽ là tầng nấc an ninh mới, vừa trấn an Israel, vừa kéo các nước vùng Vịnh vào một cấu trúc rộng hơn.
Với Israel, nghị quyết Gaza vừa là cơ hội, vừa là bài toán khó. Sau hơn hai năm chiến sự, Tel Aviv phải phân tán lực lượng: Gaza ở phía Nam, Bờ Tây bất ổn, biên giới Lebanon căng thẳng với Hezbollah, trong khi sức ép từ Iran và các nhóm vũ trang thân Iran tại Syria, Iraq không giảm.
Một mô hình cơ quan quản lý chuyển tiếp và lực lượng ổn định quốc tế nếu vận hành hiệu quả sẽ giúp Israel giảm bớt gánh nặng trực tiếp tại Gaza, tập trung nguồn lực cho các mặt trận khác. Nhưng việc chia sẻ quyền kiểm soát an ninh với các lực lượng quốc tế và cơ chế quản trị có yếu tố Arab cũng khiến Tel Aviv lo ngại giảm khả năng can thiệp chủ động.
Cân bằng giữa nhu cầu an ninh và nỗi lo mất kiểm soát khiến mọi quyết định của Israel về Gaza đều trở nên thận trọng. Với các nước Arab, đặc biệt là Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hay Qatar, nghị quyết Gaza mở ra một không gian vừa là cơ hội khẳng định vai trò, vừa là phép thử hoạch định chiến lược.
Nhiều năm qua, Riyadh, Abu Dhabi hay Doha đã dịch chuyển khỏi vị thế thuần túy là “đối tác dầu mỏ” của Mỹ để trở thành các trung tâm quyền lực khu vực, đầu tư mạnh vào quốc phòng, năng lượng sạch, công nghệ và ngoại giao đa phương.
Tham gia vào một mô hình cơ quan quản lý chuyển tiếp ở Gaza, nếu diễn ra, sẽ giúp họ thể hiện vai trò “nhà bảo trợ chính trị” và “nhà tài trợ tái thiết” cho Palestine, qua đó củng cố vị thế trong thế giới Arab. Nhưng bất kỳ sự tham gia nào cũng đối diện rủi ro bị dư luận xem là “thay Mỹ gánh trách nhiệm”, nếu khuôn khổ an ninh mới không mang lại cải thiện thực chất cho người dân Palestine.
Quan hệ Saudi Arabia – Mỹ là điểm giao thoa rõ nhất của những tính toán đó. Trong những năm đầu thập niên 2020, Riyadh và Washington từng trải qua giai đoạn căng thẳng vì bất đồng về giá dầu, nhân quyền và cách tiếp cận với Iran. Khi nguy cơ an ninh gia tăng, hai bên buộc phải tìm lại nhau trên nền tảng thực dụng: Mỹ cần Saudi Arabia để ổn định thị trường năng lượng và mở rộng cấu trúc an ninh Trung Đông; ngược lại, Riyadh cần một chiếc ô bảo đảm an ninh chiến lược trước Iran và các mối đe dọa từ mạng lưới vũ trang trong khu vực.
Nghị quyết Gaza, với hạt nhân là lực lượng ổn định quốc tế và cơ quan quản lý chuyển tiếp có yếu tố Arab, được xem như phép thử đầu tiên cho một mô hình hợp tác mới: Saudi Arabia và các nước vùng Vịnh không còn chỉ là “người mua vũ khí” hay “nguồn cung dầu”, mà trở thành đối tác cùng thiết kế trật tự an ninh. Song song với đó, Iran vẫn là biến số buộc cả Mỹ lẫn vùng Vịnh phải tính toán từng bước. Tehran duy trì chiến lược “mở rộng chiều sâu chiến lược” thông qua các lực lượng thân cận ở Lebanon, Syria, Iraq và Yemen, biến Israel cũng như các tuyến hàng hải trọng yếu thành những điểm dễ tổn thương.
Bất kỳ cấu trúc an ninh mới nào ở Gaza nếu không tính đến vai trò và phản ứng của Iran đều có nguy cơ trở thành “bức tường xây giữa dòng nước xiết”. Mỹ hiểu rằng lực lượng ổn định quốc tế, nếu triển khai, sẽ phải đối diện với các phép thử trên thực địa, từ những vụ tấn công lẻ tẻ tới các chiến dịch gây sức ép chính trị. Đối với các nước vùng Vịnh, sức ép càng phức tạp hơn khi họ vừa muốn kiềm chế Iran, vừa cần duy trì các kênh đối thoại để tránh đẩy khu vực vào vòng xoáy xung đột trực diện.
Từ góc độ kinh tế – an ninh, nghị quyết Gaza được thông qua trong thời điểm thế giới lo ngại nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng năng lượng và thương mại. Những vụ tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái vào tàu hàng trên Biển Đỏ, Vịnh Aden hay gần eo biển Hormuz cho thấy bất kỳ bất ổn nào ở Trung Đông đều có thể nhanh chóng biến thành cú sốc toàn cầu.
Đối với các nước vùng Vịnh, điều đó có nghĩa là họ đứng ở “điểm hội tụ” của các dòng áp lực: là tuyến cung cấp năng lượng chủ chốt, là không gian triển khai các căn cứ quân sự nước ngoài, và cũng là mục tiêu tiềm tàng trong các cuộc trả đũa chéo. Nếu Gaza tiếp tục là “đốm lửa âm ỉ”, phần còn lại của khu vực khó có thể yên ổn để thực hiện các kế hoạch đa dạng hóa kinh tế, chuyển đổi năng lượng và thu hút đầu tư dài hạn.
Tuy nhiên, phép thử mang tên “Nghị quyết Gaza” đối với vai trò mới của Mỹ và các nước vùng Vịnh vẫn còn nhiều ẩn số. Lực lượng ổn định quốc tế có được triển khai với đủ thẩm quyền và nguồn lực hay không? Cơ quan quản lý chuyển tiếp, nếu thành lập, có thực sự đại diện cho lợi ích người dân Palestine, hay chỉ là một cấu trúc kỹ thuật? Israel có chấp nhận chia sẻ không gian an ninh với các tác nhân quốc tế và Arab, hay sẽ tìm cách duy trì ưu thế trên thực địa? Iran sẽ phản ứng ra sao trước một cấu trúc an ninh mới có xu hướng hạn chế ảnh hưởng của mình? Và dư luận trong các nước Arab sẽ nhìn nhận sự tham gia của Saudi Arabia, UAE, Qatar như thế nào: như một nỗ lực vì hòa bình khu vực, hay là sự tiếp nối của những thỏa thuận bình thường hóa bị cho là “xa rời Palestine”?
Câu trả lời cho những câu hỏi ấy chưa thể có trong một sớm một chiều. Nhưng có thể thấy rõ, sau nghị quyết Gaza, Trung Đông đang dịch chuyển dần từ mô hình an ninh “một trục Mỹ – Israel” sang trạng thái đa trung tâm, trong đó các nước vùng Vịnh, Iran và nhiều tác nhân khu vực khác đều nắm giữ những mảnh ghép quan trọng. Mỹ vẫn là tác nhân then chốt, song không còn có thể áp đặt đơn phương các phương án an ninh như trước.
Nghị quyết Gaza vì thế không chỉ là một văn kiện của Hội đồng Bảo an, mà là phép thử đối với khả năng của Washington trong việc thiết kế một trật tự an ninh mới có sự chia sẻ trách nhiệm, đồng thời cũng là phép thử với tham vọng vươn lên làm trung tâm của các nước vùng Vịnh. Nếu thành công, nó có thể mở ra lối thoát cho một trong những điểm nóng khó giải nhất thế giới; nếu thất bại, khu vực sẽ phải chuẩn bị cho một chu kỳ bất ổn mới, nơi nhiều tính toán chiến lược buộc phải làm lại từ đầu.