Những diễn biến định hình “trạng thái mới” trong quan hệ Mỹ – Trung
Việc Trung Quốc khởi động các cuộc điều tra thương mại vào Mỹ sau những cáo buộc của Washington rằng công ty của Bắc Kinh cung cấp thiết bị sản xuất chip cho Iran dường như đang ngầm cho thấy sự điều chỉnh đáng chú ý trong quan hệ Mỹ - Trung, trong đó bao gồm gia tăng sức ép trên nhiều lĩnh vực nhưng vẫn duy trì kiểm soát nhằm tránh leo thang căng thẳng.
Từ cuộc chiến pháp lý thương mại
Ngày 27/3, Bộ Thương mại Trung Quốc tuyên bố khởi động các cuộc điều tra về rào cản thương mại đối với các hành động và biện pháp của Mỹ mà theo Bắc Kinh là đã gây tổn hại đến chuỗi sản xuất và hoạt động cung ứng toàn cầu, cũng như cản trở buôn bán các sản phẩm xanh.
Tuyên bố của Bộ Thương mại Trung Quốc phản đối việc Washington đã khởi động 2 cuộc điều tra đối với Trung Quốc và hàng chục nền kinh tế khác với lý do "dư thừa năng lực sản xuất". Theo đó, để bảo vệ lợi ích của các ngành công nghiệp liên quan ở Trung Quốc, Bộ Thương mại khởi động 2 cuộc điều tra theo Luật Ngoại thương và các quy định về điều tra rào cản thương mại quốc tế. Bộ tuyên bố sẽ có các biện pháp tương ứng dựa trên kết quả điều tra.
Financial Times nhận định đây là phản ứng “ăn miếng trả miếng” mang tính pháp lý trong thương mại, bởi ngay trước đó, hôm 12/3, chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo khởi động các cuộc điều tra thương mại mới đối với Trung Quốc, Mexico, Liên minh châu Âu (EU) và hàng chục nền kinh tế khác theo Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc áp thuế quan mới thay thế thuế quan đối ứng đã bị Tòa án Tối cao Mỹ bác bỏ vào tháng trước.
Theo Mục 301, chính phủ Mỹ có thể áp thuế quan với hàng hóa nhập khẩu từ những quốc gia bị cho là có hành vi thương mại không công bằng. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho rằng một số đối tác thương mại chủ chốt của Mỹ vẫn duy trì năng lực sản xuất vượt xa tín hiệu từ nhu cầu trong nước và toàn cầu, khiến Mỹ bị thặng dư thương mại lớn dai dẳng nhiều năm.
Các động thái điều tra này diễn ra trong bối cảnh hai nước vẫn duy trì mức thuế quan đáng kể. Hiện thuế nhập khẩu của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc ở mức chung khoảng 10%, trong khi một số mặt hàng như nhôm, thép hay ô tô vẫn chịu mức thuế cao hơn, từ 10% đến 50%.
Vì vậy, theo giới quan sát, việc sử dụng đòn đáp trả pháp lý thay vì liên tục áp thuế quan như trước đây cho thấy cách tiếp cận thận trọng và có hệ thống hơn trong cuộc chiến thương mại song phương so với các biện pháp trả đũa trực tiếp, nhằm hạn chế tác động lan tỏa đến kinh tế toàn cầu.
Đến nỗ lực duy trì ngoại giao cấp cao
Ngày 28/3, trong một phát biểu được tờ Global Times đăng tải, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm đã hồi đáp yêu cầu bình luận về bài viết của Reuters dẫn lời quan chức Mỹ cáo buộc công ty Trung Quốc SMIC cung cấp thiết bị sản xuất chip cho quân đội Iran từ khoảng một năm trước.
Ông Lâm Kiếm nêu rõ: “Điều tôi có thể nói là gần đây một số cơ quan truyền thông rất tích cực đăng tải những thông tin mơ hồ thực chất là sai sự thật. Chúng tôi đã kiểm chứng và xác định đó là tin giả”.
Trước đó, Reuters dẫn thông tin từ hai quan chức cấp cao giấu tên trong chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết hãng sản xuất chip theo hợp đồng SMIC có trụ sở tại Thượng Hải “đã bắt đầu chuyển các thiết bị sản xuất chip tới Iran vào khoảng một năm trước”. Một trong hai quan chức giấu tên này nhận định hoạt động chuyển giao giữa SMIC và Iran chưa chấm dứt.
Động thái trên cũng diễn ra đúng thời điểm Tổng thống Mỹ Donald Trump xác nhận sẽ gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình trong thời gian ông công du Trung Quốc vào ngày 14-15/5. Lãnh đạo Mỹ khẳng định cuộc gặp với Chủ tịch Tập Cận Bình vào tháng 5 sẽ là "sự kiện bước ngoặt" mà ông rất mong chờ. Ông cũng nhấn mạnh, các quan chức Mỹ và Trung Quốc đang “hoàn tất các khâu chuẩn bị” cho các chuyến thăm “mang tính lịch sử” ở cả Bắc Kinh và Washington.
Quyết định lùi lịch chuyến công du Trung Quốc của Tổng thống Mỹ diễn ra trong bối cảnh xung đột tại Trung Đông leo thang căng thẳng, đẩy giá năng lượng lên mức cao trong nhiều năm và làm dấy lên lo ngại gián đoạn nguồn cung toàn cầu, đặc biệt khi eo biển Hormuz bị ảnh hưởng. Ông chủ Nhà Trắng ban đầu lên kế hoạch thăm Bắc Kinh vào cuối tháng 3 hoặc đầu tháng 4 nhằm thúc đẩy tái thiết quan hệ thương mại giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Nếu diễn ra, đây sẽ là chuyến thăm Trung Quốc đầu tiên của ông Trump sau 8 năm.
Theo giới quan sát, dù động thái cạnh tranh vẫn âm thầm diễn ra trên nhiều bình diện hơn nhưng đã chuyển từ đối đầu trực diện sang động thái pháo lý, song song với nỗ lực duy trì kênh ngoại giao cấp cao. Điều này phần nào phản ánh mong muốn của cả hai cường quốc về việc quản lý xung đột và tìm giải pháp thông qua đối thoại thay vì leo thang đối đầu.