Những nút thắt trong đàm phán giữa Iran và Mỹ
Những thông điệp đối nghịch phát đi từ Washington và Tehran đang bộc lộ sự khác biệt rõ nét trong tiến trình hướng tới một thỏa thuận ngừng bắn tại Trung Đông. Trong khi phía Mỹ đưa ra các tín hiệu tích cực, Iran lại khẳng định giờ chưa phải lúc. Theo giới chuyên gia, sự “lệch pha" này phản ánh lộ trình hòa bình tại khu vực không chỉ phụ thuộc vào thiện chí chính trị, mà còn chịu tác động sâu sắc từ lợi ích chiến lược và diễn biến phức tạp trên thực địa.
Theo Reuters, phát biểu tại một sự kiện gây quỹ của đảng Cộng hòa ở Washington hôm 25/3, Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết: “Chưa từng có tiền lệ về những gì chúng ta đang làm ở Trung Đông liên quan đến Iran. Họ đang đàm phán và rất muốn đạt thỏa thuận, nhưng không công khai thừa nhận”.
Trước đó, Nhà Trắng khẳng định các cuộc tiếp xúc với Iran chưa rơi vào bế tắc, dù Tehran chưa chấp nhận ngay kế hoạch 15 điểm do Mỹ đề xuất nhằm chấm dứt xung đột. Washington hiện đang nỗ lực sắp xếp một cuộc gặp tại Pakistan để tìm kiếm lộ trình hạ nhiệt căng thẳng.
Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi chỉ xác nhận hai bên đã trao đổi thông điệp thông qua các kênh trung gian, song nhấn mạnh điều này không đồng nghĩa với đàm phán. Những tuyên bố trên chỉ ra rằng hai bên hiện vẫn chưa gặp nhau ở điểm khởi đầu của tiến trình đối thoại.
Theo WSJ, một trong những nút thắt đáng chú ý nằm ở chính cách tiếp cận khác nhau về điều kiện tiên quyết. Trong khi phía Mỹ duy trì các tín hiệu đối thoại song song với việc gây áp lực trên thực địa nhằm tạo đòn bẩy, Iran lại nhấn mạnh rằng môi trường đàm phán chỉ có thể hình thành khi các hành động quân sự chấm dứt.
Các nguồn tin Iran nói với các bên trung gian từ Pakistan, Ai Cập và Thổ Nhĩ Kỳ rằng những động thái quân sự của Mỹ và quyết định của Tổng thống Trump về việc triển khai thêm lực lượng quy mô lớn đã làm gia tăng nghi ngờ của họ rằng đề xuất đàm phán hòa bình chỉ là một điều viển vông.
Theo Axios, các nguồn thạo tin này nhấn mạnh rằng các cuộc tấn công nhằm vào Iran hồi tháng 6/2025 và tháng 2 vừa qua đều diễn ra trong lúc các cuộc đàm phán đang diễn ra. Ngoài ra, Iran cũng đã chứng kiến Israel tiếp tục tấn công Lebanon và Gaza sau lệnh ngừng bắn ở các khu vực này.
Không chỉ dừng lại ở việc khởi động đàm phán, phía Iran còn đặt trọng tâm vào các điều kiện tiên quyết, bảo đảm dài hạn. Thứ trưởng Ngoại giao Kazem Gharibabadi cho rằng bất kỳ thỏa thuận ngừng bắn nào cũng cần đi kèm với cam kết rõ ràng nhằm tránh tái diễn xung đột, nếu không sẽ khó duy trì giá trị thực chất.
Một quan chức an ninh chính trị cấp cao Iran hé lộ năm điều kiện để chấm dứt xung đột, bao gồm việc cộng đồng quốc tế phải công nhận quyền tự nhiên và hợp pháp của nước này đối với eo biển Hormuz, chấm dứt các hoạt động quân sự nhằm vào Iran và các lực lượng đồng minh, đảm bảo bồi thường thiệt hại chiến tranh, đưa ra các bảo đảm chắc chắn ngăn chặn tái diễn xung đột và chấm dứt các hành động mà Tehran coi là gây hấn.
Reuters cho rằng các điều khoản trên sẽ là lằn ranh đỏ đối với Tổng thống Trump. Trước đó, Tehran đã xem xét và bác bỏ đề xuất chấm dứt xung đột 15 điểm do Mỹ đưa ra. Kế hoạch này đề cập đến các vấn đề liên quan đến chương trình tên lửa và hạt nhân của Iran, cũng như vấn đề tự do hàng hải ở eo biển Hormuz.
Các chuyên gia nêu rõ, “át chủ bài” của Iran trong việc sử dụng tên lửa đạn đạo và kiểm soát eo biển Hormuz - nơi vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới, là những biện pháp đáp trả hiệu quả nhất của nước này trong trường hợp Mỹ và Israel tiến hành các cuộc tấn công.
Phó giáo sư nghiên cứu Trung Đông Narges Bajoghli tại Đại học Johns Hopkins cho rằng, toàn bộ chiến lược của Iran dựa trên chiến tranh bất đối xứng, nơi họ khiến việc các bên tiếp tục kéo dài cuộc chiến trở nên tốn kém. Mỹ và các nước Arab sẽ không thể chấp nhận mãi mãi việc gián đoạn thương mại dầu mỏ và giá cả leo thang.
Vì vậy, những khác biệt trong cách tiếp cận và nội dung đề xuất cho thấy tiến trình đàm phán không chỉ là câu chuyện về thời điểm, mà còn là bài toán dung hòa các lợi ích chiến lược của mỗi bên. Các chuyên gia nhận định, sự chồng lấn giữa các vấn đề an ninh, kinh tế và địa chính trị cũng khiến bất kỳ khuôn khổ đàm phán nào gặp thách thức.
The Guardian thì dẫn lời một số chuyên gia phân tích chính trị quốc tế cho rằng, các yếu tố nội tại cũng có thể ảnh hưởng đến cách mỗi bên tiếp cận đàm phán. Đối với Iran, những thách thức liên quan đến xuất khẩu, tài chính và môi trường hợp tác khu vực đang đặt ra những bài toán về nguồn lực trong dài hạn.
Bà Emile Hokayem từ Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế lưu ý: "Dù hệ thống chính trị Iran vẫn duy trì ổn định, nước này đang phải đối mặt với sức ép đáng kể về nguồn lực, trong bối cảnh các kênh kinh tế bị thu hẹp và môi trường khu vực có nhiều biến động.Những yếu tố này không trực tiếp quyết định tiến trình đàm phán, nhưng có thể tác động đến mức độ linh hoạt trong các lựa chọn chính sách".