Phía sau quyết định xả dầu khẩn cấp

Khi những kho dự trữ được mở để chặn cú sốc năng lượng

Những ngày đầu tháng 3/2026, tại một số bang của Mỹ, giá xăng bán lẻ đã tăng nhanh chỉ trong vòng chưa đầy một tuần sau khi căng thẳng tại Trung Đông leo thang. Trên các diễn đàn của giới tài xế vận tải, nhiều người cho biết, họ buộc phải tính toán lại lịch trình giao hàng do chi phí nhiên liệu tăng đột biến, trong khi tại châu Âu, một số doanh nghiệp logistics cũng cảnh báo nguy cơ tăng giá cước nếu xu hướng này tiếp diễn.

Những biến động tưởng như chỉ nằm trên các biểu đồ thị trường năng lượng thực tế lại đang tác động trực tiếp tới những quyết định rất đời thường. Một chuyến xe có nên chạy thêm hay không. Một hợp đồng có còn đủ lợi nhuận để duy trì. Hay một gia đình có phải thắt chặt chi tiêu vì chi phí sinh hoạt tăng lên.

Chính trong bối cảnh đó, ngày 11/3, IEA thông báo các nước thành viên sẽ phối hợp tung ra khoảng 400 triệu thùng dầu từ kho dự trữ chiến lược nhằm hạ nhiệt thị trường. Đây được xem là đợt xả kho có quy mô lớn nhất kể từ khi cơ chế dự trữ năng lượng tập thể này được thiết lập sau cuộc khủng hoảng dầu mỏ những năm 1970.

Theo IEA, động thái này được đưa ra trong bối cảnh rủi ro gián đoạn nguồn cung gia tăng do tình hình an ninh tại Trung Đông, đặc biệt là các tuyến vận chuyển dầu mỏ chiến lược. Một số nền kinh tế lớn như Mỹ, Đức, Nhật Bản và các nước thuộc Nhóm các nền công nghiệp phát triển (G7) đều cho biết sẵn sàng sử dụng kho dự trữ chiến lược để góp phần ổn định thị trường.

Giám đốc điều hành IEA Fatih Birol nhấn mạnh rằng, các kho dự trữ dầu chiến lược được xây dựng để sử dụng trong những thời điểm nguồn cung bị đe dọa nghiêm trọng và có nguy cơ gây tổn hại tới tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Theo ông, việc phối hợp hành động giữa các quốc gia tiêu thụ năng lượng lớn là yếu tố then chốt để tránh những cú sốc giá có thể lan rộng.

Giới phân tích cho rằng, các quyết định như vậy hiếm khi chỉ đơn thuần là phản ứng trước biến động giá cả. Trong nhiều trường hợp, việc xả kho dầu còn là một tín hiệu chính sách nhằm trấn an thị trường và ngăn chặn tâm lý đầu cơ, vốn có thể khiến giá năng lượng tăng nhanh hơn cả mức thiếu hụt thực tế.

Theo chuyên gia năng lượng Vandana Hari, tác động đáng lo ngại nhất của các cú sốc dầu mỏ không nằm ở bản thân giá dầu, mà ở hiệu ứng lan tỏa của nó đối với nền kinh tế. Khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận tải tăng theo, kéo theo giá thực phẩm và hàng hóa thiết yếu, từ đó tạo ra áp lực lạm phát đối với toàn bộ nền kinh tế.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cũng từng cảnh báo trong nhiều báo cáo về an ninh năng lượng rằng các cú sốc giá dầu thường gây ảnh hưởng mạnh nhất tới các nhóm thu nhập trung bình và thấp, bởi chi phí năng lượng chiếm tỷ trọng lớn trong chi tiêu thiết yếu của các hộ gia đình.

Thực tế cho thấy, trong các nền kinh tế hiện đại, giá nhiên liệu không chỉ là một chỉ số kinh tế mà còn là một yếu tố nhạy cảm đối với ổn định xã hội. Chỉ cần giá năng lượng tăng trong thời gian đủ dài, áp lực chi phí sinh hoạt có thể nhanh chóng chuyển thành áp lực chính trị. Những diễn biến hiện nay cho thấy thế giới đang một lần nữa phải vận dụng lại những bài học từ các cuộc khủng hoảng năng lượng trước đây.

Những bài học từ các cuộc khủng hoảng năng lượng

Lịch sử cho thấy những quyết định xả kho dầu quy mô lớn thường chỉ xuất hiện trong các thời điểm đặc biệt. Năm 1973, sau khi một số nước Arab cắt giảm xuất khẩu dầu để phản ứng với cuộc chiến Trung Đông, giá dầu thế giới đã tăng gấp khoảng bốn lần chỉ trong vài tháng, từ khoảng 3 USD lên gần 12 USD/thùng, đẩy nhiều nền kinh tế phương Tây vào suy thoái nghiêm trọng và buộc các chính phủ phải áp dụng các biện pháp tiết kiệm năng lượng khẩn cấp.

Chính cú sốc đó đã khiến các nước công nghiệp phương Tây nhận ra rằng an ninh năng lượng không chỉ là vấn đề kinh tế mà còn là một phần của an ninh quốc gia. Cơ quan Năng lượng Quốc tế được thành lập năm 1974 cũng từ chính bài học đó, với một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất là điều phối việc sử dụng các kho dự trữ dầu trong trường hợp khủng hoảng.

Gần nửa thế kỷ sau, cuộc xung đột Nga – Ukraine năm 2022 một lần nữa cho thấy mức độ nhạy cảm đặc biệt của thị trường năng lượng. Khi nguồn cung dầu và khí đốt từ Nga bị gián đoạn, Mỹ đã quyết định xả khoảng 180 triệu thùng dầu từ Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược (SPR), trong khi các nước châu Âu phải triển khai các chương trình trợ giá năng lượng với tổng giá trị lên tới hàng trăm tỷ euro để bảo vệ người tiêu dùng trước làn sóng tăng giá.

Nhiều nhà phân tích cho rằng, cuộc khủng hoảng năm 2022 đã cho thấy một thực tế đáng chú ý: trong thế giới hiện đại, các cú sốc năng lượng có thể tạo ra áp lực xã hội nhanh hơn và trực tiếp hơn so với nhiều tác động địa chính trị khác.

Theo giới phân tích năng lượng, các quyết định xả kho dầu chiến lược như hiện nay thường phục vụ đồng thời nhiều mục tiêu. Thứ nhất, nhằm nhanh chóng bổ sung nguồn cung để hạ nhiệt thị trường và hạn chế đầu cơ. Thứ hai, nhằm giảm nguy cơ các cú sốc năng lượng bị biến thành công cụ gây sức ép trong cạnh tranh địa chính trị. Nhưng quan trọng hơn cả có lẽ là mục tiêu thứ ba: giữ ổn định kinh tế – xã hội trong nước. Các chính phủ hiểu rằng nếu giá nhiên liệu tăng kéo dài, áp lực chi phí sinh hoạt sẽ nhanh chóng tác động tới đời sống người dân và doanh nghiệp, từ đó tạo ra những hệ lụy khó kiểm soát.

Tại nhiều nền kinh tế phụ thuộc vào nhập khẩu năng lượng, chỉ cần giá dầu tăng thêm 10–15% cũng có thể khiến chi phí vận tải và sản xuất tăng theo, kéo theo giá hàng hóa thiết yếu. Điều đó giải thích vì sao các chính phủ thường phản ứng nhanh với các cú sốc năng lượng, không chỉ vì thị trường mà còn vì sức chịu đựng của chính xã hội.

Thị trường dầu mỏ từ lâu đã là tấm gương phản chiếu những tham vọng và những cạnh tranh quyền lực của thế giới. Nhưng phía sau những quyết định mang tính chiến lược như xả kho dự trữ, điều mà các chính phủ thực sự phải cân nhắc không chỉ là các cân đối kinh tế vĩ mô, mà là đời sống của hàng tỷ con người.

Trong mọi cơn địa chấn năng lượng, câu hỏi cuối cùng không phải là giá dầu tăng bao nhiêu phần trăm, mà là liệu chi phí sinh hoạt có vượt quá khả năng chịu đựng của người dân hay không. Bởi xét cho cùng, mục tiêu sâu xa nhất của các chính sách ổn định thị trường năng lượng không chỉ là giữ cho các nền kinh tế vận hành, mà còn là bảo đảm rằng những căn bếp không trở nên quá lạnh và hành trình mưu sinh không trở nên quá đắt đỏ.

Trong một thế giới đầy biến động, chính sức chịu đựng của đời sống xã hội – chứ không chỉ những tính toán địa chính trị – mới là giới hạn cuối cùng của các quyết định lớn về năng lượng.