Sau ngừng bắn, ai sẽ giữ chìa khóa Gaza?
Lệnh ngừng bắn giữa Israel và Hamas tại Dải Gaza đã có hiệu lực từ ngày 10/10, khép lại hơn hai năm xung đột khốc liệt. Nhưng trên thực địa, bom vẫn rơi, nhà vẫn cháy, bệnh viện vẫn quá tải trong những tiếng kêu cứu, còn thỏa thuận ngừng bắn liên tục bị cáo buộc vi phạm.
Khi tiếng súng chưa thực sự im, câu hỏi lớn đặt ra với cộng đồng quốc tế không chỉ là làm sao duy trì ngừng bắn, mà là: sau ngừng bắn, ai sẽ giữ chìa khóa Gaza – nghĩa là ai sẽ kiểm soát an ninh, quản trị đời sống dân sự và định hình tương lai của vùng đất đã bị tàn phá nặng nề này.
Khó khăn đầu tiên xuất hiện ngay khi lệnh ngừng bắn bắt đầu. Dù thỏa thuận yêu cầu ngừng mọi hành vi thù địch, báo cáo từ phía Gaza cho thấy kể từ tháng 10 đến nay, hàng trăm vụ tấn công được cho là vi phạm thỏa thuận đã xảy ra, khiến hàng trăm người thiệt mạng và bị thương. Những báo cáo này không chỉ đến từ phía Palestine. Nhiều nguồn tin quốc tế cũng ghi nhận các cuộc đụng độ, tấn công lẻ tẻ và tình trạng bạo lực vẫn tiếp diễn theo kiểu mì ăn liền. Điều này cho thấy một nghịch lý sâu sắc: một lệnh ngừng bắn có hiệu lực về mặt pháp lý, nhưng lại không đủ dừng hẳn đạn pháo trên thực địa.
Trong bối cảnh đó, lệnh ngừng bắn càng trở nên mong manh và “nửa vời”. Ngay cả khi lệnh này mang lại một số lợi ích rõ rệt, như tạo điều kiện cho viện trợ nhân đạo và cho người dân trở về một số khu vực, nó vẫn không thể xóa bỏ hoàn toàn bạo lực, cũng như không đảm bảo được việc tiếp cận đầy đủ viện trợ thiết yếu mà Gaza đang khát khao. Hiện thực ấy làm nổi bật một nghịch lý: hòa bình được tuyên bố nhưng bạo lực vẫn tồn tại và lệnh ngừng bắn trở thành một “kẽ hở chiến lược” hơn là một giải pháp toàn diện.
Trong bối cảnh này, khía cạnh quản trị hậu chiến trở thành vấn đề trung tâm. Nếu tiếng súng lắng xuống một cách tương đối nhịp nhàng, khoảng trống quyền lực sẽ lập tức xuất hiện. Lịch sử Trung Đông cho thấy rằng bất kỳ khoảng trống nào cũng rất dễ bị lấp đầy - không phải bởi hòa bình, mà bởi những lực lượng vũ trang tái cấu trúc hoặc các phe phái cạnh tranh quyền lực mới. Gaza vì vậy đang đứng trước nguy cơ rơi vào một “vùng xám” nơi quyền lực chính trị, an ninh và đời sống dân sự đều thiếu yếu tố ràng buộc ổn định. Một nhân tố phức tạp khác là vai trò của chính quyền Palestine (PA).
Trên lý thuyết, PA từng được coi là lực lượng thích hợp nhất để quản lý dân sự Gaza sau ngừng bắn. Nhưng trên thực tế, tổ chức này đang đối mặt với thách thức lớn về chính danh và năng lực. Sau nhiều năm bị gạt ra ngoài bức tranh quyền lực ở Gaza, PA thiếu hiện diện thực tế và chưa được người dân ở đây nhìn nhận như một đại diện đủ mạnh để lãnh đạo quá trình tái thiết. Điều này khiến câu chuyện hậu chiến không chỉ là cuộc chơi của Israel và Hamas, mà còn là cuộc đấu tranh nội bộ của cộng đồng Palestine về quyền lực và liên minh chính trị.
Trong khi đó, Israel dù không trực tiếp kiểm soát toàn bộ Gaza như trước đây, vẫn giữ ảnh hưởng an ninh đáng kể. Một Gaza được kiểm soát từ xa với các chiến dịch quân sự định kỳ sẽ tạo ra một mô hình ổn định bề mặt nhưng dễ sụp đổ ở sâu bên trong. Israel rõ ràng không mong muốn tái chiếm hoàn toàn Gaza trong dài hạn, nhưng không muốn một Gaza mạnh mẽ và tự trị nếu điều đó đe dọa an ninh của mình. Sự dè dặt này phản ánh mâu thuẫn chiến lược sâu sắc: Israel muốn duy trì an ninh nhưng lại không muốn gánh vác trách nhiệm quản trị tốn kém và phức tạp.
Về phần mình, thế giới Arab, từ Ai Cập đến Qatar và các quốc gia vùng Vịnh, đang rất thận trọng trong việc can dự sâu vào cấu trúc hậu chiến. Vai trò mà họ mong muốn là hỗ trợ tái thiết và viện trợ, nhưng không muốn bị cuốn vào một cam kết an ninh kéo dài, vốn có thể làm tổn hại đến nội bộ chính trị của họ. Sự thận trọng này khiến mọi sáng kiến được xây dựng từ một chuỗi “thỏa hiệp mong manh” hơn là một cấu trúc bền vững.
Ở tầng sâu hơn, mặt trận pháp lý quốc tế cũng góp phần làm phức tạp hoá tình hình. Quyết định gần đây của Tòa Hình sự Quốc tế khẳng định tiếp tục điều tra các cáo buộc chiến tranh liên quan đến Gaza tạo ra áp lực pháp lý kéo dài, làm cho mọi đối tác quốc tế cân nhắc kỹ lưỡng hơn trước khi đưa ra cam kết lâu dài. Điều này đặt Israel vào thế đối mặt với sức ép kép: duy trì an ninh theo quan điểm riêng của mình, đồng thời phải đối mặt với các cáo buộc pháp lý quốc tế mà họ không thừa nhận.
Ngoài các yếu tố chính trị – an ninh – pháp lý, cuộc khủng hoảng nhân đạo vẫn đang diễn ra nghiêm trọng. Dù lệnh ngừng bắn tạo điều kiện cho viện trợ, số lượng hàng viện trợ vào Gaza vẫn chưa đáp ứng nhu cầu thiết yếu. Điều này dẫn tới tình trạng thiếu nước sạch, thiếu lương thực và dịch vụ y tế cơ bản, đặc biệt khi mùa đông đến gần và nhiều người vẫn sống trong các lều tạm bợ sau chiến tranh. Trong tình cảnh ấy, lệnh ngừng bắn chỉ là bước đầu của một hành trình dài đầy chông gai.
Khi đứng trước những sức ép ấy, câu hỏi “ai sẽ giữ chìa khóa Gaza?” dường như không có câu trả lời đơn giản. Gaza không chỉ đòi hỏi một cấu trúc an ninh mới, mà còn cần một hình thức quản trị dân sự, một lộ trình tái thiết bền vững và những cam kết chính trị lâu dài - cả từ các nhân tố trong khu vực lẫn cộng đồng quốc tế. Nếu chìa khóa ấy được trao cho một cấu trúc thiếu đồng thuận và thiếu nguồn lực, Gaza sẽ tiếp tục bị khóa chặt trong vòng xoáy bất ổn, bất chấp mọi tuyên bố ngừng bắn.
Trong bối cảnh trật tự quốc tế đang phân mảnh và các khủng hoảng liên tục kéo dãn sự chú ý toàn cầu, bài toán Gaza trở thành phép thử cho năng lực ứng phó của chính sách quốc tế hiện đại. Chìa khóa không chỉ mở ra cánh cửa cho một dải đất nhỏ bé, mà còn phản chiếu khả năng của cộng đồng thế giới trong việc biến hy vọng hòa bình thành hiện thực lâu dài.