Thấy gì từ sáng kiến thành lập khối khoáng sản chiến lược của Mỹ?

Giới chuyên gia nhận định, động thái nêu trên không chỉ đơn thuần mang ý nghĩa kinh tế mà còn là bước đi chiến lược của Mỹ trong cuộc cạnh tranh công nghệ và địa chính trị ngày càng gay gắt.

Theo Reuters, trong những năm gần đây, khoáng sản chiến lược như lithium, nickel, đồng, đất hiếm đã được nhiều quốc gia xếp vào danh mục tài nguyên chiến lược vì vai trò thiết yếu trong sản xuất pin, chất bán dẫn, thiết bị điện tử và khí tài quốc phòng. Về phía Mỹ, khoáng sản chiến lược được nêu rõ trong Đạo luật Năng lượng 2020, định nghĩa là những tài nguyên thiết yếu cho sự phát triển kinh tế và an ninh quốc gia, nhưng có chuỗi cung ứng dễ bị gián đoạn và thiếu hụt chúng có thể gây hậu quả lớn đối với sản xuất công nghiệp.

Hôm 4/2 (giờ địa phương), Mỹ đã tổ chức Hội nghị Bộ trưởng về khoáng sản chiến lược tại Washington, với sự tham dự của đại diện từ 54 quốc gia, Liên minh châu Âu và các quan chức cấp cao trong chính quyền Tổng thống Donald Trump. Sự kiện này được xem như bước khởi động chính thức cho nỗ lực hình thành một khối hợp tác khoáng sản giữa các đồng minh và đối tác.

Tại đây, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance đã công bố kế hoạch tập hợp các đồng minh thành một khối thương mại ưu đãi với khoáng sản quan trọng, trong đó đề xuất thiết lập mức giá sàn phù hợp. Phát biểu tại hội nghị, ông J.D.Vance cho hay: “Chúng tôi muốn các thành viên tham gia một khối thương mại giữa các đồng minh và đối tác, một khối bảo đảm quyền tiếp cận của Mỹ để duy trì sức mạnh công nghiệp Mỹ, đồng thời mở rộng sản xuất trên toàn bộ khu vực. Trước mắt chúng ta là cơ hội để tự chủ, nơi chúng ta không bao giờ phải phụ thuộc vào bất kỳ ai ngoài chính mình trong ngành khoáng sản chiến lược để duy trì các ngành công nghiệp và thúc đẩy tăng trưởng”.

Cụ thể, Washington sẽ thiết lập các mức giá tham chiếu cho khoáng sản quan trọng ở từng công đoạn sản xuất. Đối với các thành viên trong khối ưu đãi, các mức giá này sẽ đóng vai trò như một giá sàn, được duy trì thông qua các điều chỉnh thuế quan nhằm bảo đảm tính toàn vẹn về giá.

Theo Reuters, Trung Quốc là quốc gia kiểm soát khoảng 70% hoạt động khai thác và 90% hoạt động tinh chế đất hiếm thế giới. Hồi tháng 10/2025, Bắc Kinh công bố một loạt biện pháp siết chặt xuất khẩu đất hiếm. Bộ Thương mại Trung Quốc cho biết, các biện pháp này nhằm bảo vệ an ninh và lợi ích quốc gia, ngăn chặn việc sử dụng sai mục đích các vật liệu đất hiếm trong các lĩnh vực quân sự và nhạy cảm khác. Việc mở rộng kiểm soát này đã buộc Mỹ phải triển khai các biện pháp hỗ trợ lớn dành cho cho các nhà khai thác đất hiếm và sản xuất nam châm của Mỹ, cũng như của các nước đồng minh nhằm phá vỡ thế gọng kìm của Bắc Kinh trong lĩnh vực này.

Nhận định về sáng kiến thành lập khối khoáng sản chiến lược, giới chuyên gia nêu rõ, cách tiếp cận của Mỹ phản ánh rằng Washington không chỉ quan tâm tới khâu khai thác, mà hướng tới tái cấu trúc toàn bộ chuỗi giá trị khoáng sản – từ mỏ, tinh chế, chế tạo vật liệu trung gian cho tới sản phẩm công nghệ cuối cùng. Việc đưa yếu tố giá sàn vào cơ chế hợp tác phản ánh mong muốn tạo môi trường đầu tư ổn định, khuyến khích mở mỏ mới và xây dựng năng lực chế biến ngoài Trung Quốc – vốn là những lĩnh vực đòi hỏi vốn lớn, rủi ro cao và thời gian thu hồi dài. Tuy vậy, việc hình thành một khối các nước như vậy được cho là không hề dễ dàng.

Nhiều quốc gia giàu tài nguyên ở châu Phi hay Mỹ Latin... có quan hệ kinh tế sâu rộng với Trung Quốc, có thể do dự khi phải lựa chọn giữa các đối tác lớn. Bên cạnh đó, mở mỏ mới thường kéo dài nhiều năm, chịu ràng buộc môi trường và phản ứng xã hội, khiến nguồn cung khó tăng nhanh trong ngắn hạn.

Về phía Trung Quốc, Bộ Ngoại giao nước này vừa lên tiếng phản đối bất kỳ quốc gia nào làm suy yếu trật tự kinh tế và thương mại quốc tế bằng việc áp đặt quy tắc qua nhóm riêng. “Việc duy trì môi trường thương mại quốc tế cởi mở, bao trùm và mang lại lợi ích chung cho tất cả các quốc gia là lợi ích chung của toàn thế giới”, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Lâm Kiếm phát biểu tại cuộc họp báo thường kỳ ngày 5/2. Phía Mỹ hiện chưa đưa ra bất kỳ bình luận nào. Nhưng hôm 2/2, Nhà Trắng đã thể hiện sự quyết tâm trong vấn đề này khi Tổng thống Donald Trump công bố dự án Vault nhằm xây dựng kho dự trữ đất hiếm, được tài trợ bằng khoản tiền 10 tỷ USD từ Ngân hàng Xuất nhập khẩu Mỹ và gần 1,67 tỷ USD vốn tư nhân.

“Tôi cho rằng đây là sự thừa nhận của Mỹ rằng họ phải hành động phối hợp với các quốc gia khác để giảm bớt mức độ dễ tổn thương trong những lĩnh vực mà Trung Quốc đang thống trị nguồn cung”, ông Scott Kennedy, Giám đốc chương trình kinh doanh và kinh tế Trung Quốc tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington nhấn mạnh.

Theo ông Pini Althaus, người sáng lập công ty khai thác đất hiếm USA Rare Earth tại bang Oklahoma, các quốc gia khác có thể sẽ cùng chính quyền Mỹ tham gia mua đất hiếm và thực hiện một số biện pháp khác để thúc đẩy phát triển ngành. Chính quyền Mỹ cũng đã trực tiếp bơm tiền vào lĩnh vực này. Trong năm qua, Lầu Năm Góc đã chi gần 5 tỷ USD để bảo đảm khả năng tiếp cận các vật liệu chiến lược nhằm giảm bớt phụ thuộc vào Trung Quốc.