Ukraine và bài toán bầu cử giữa chiến sự

Hơn một tuần sau tuyên bố của Tổng thống Volodymyr Zelensky về việc ông sẵn sàng cho một cuộc bầu cử mới ở Ukraine, giới chức Ukraine đang khẩn trương giải quyết các vấn đề pháp lý và kỹ thuật nhằm mở đường cho một cuộc bầu cử khi chiến sự chưa kết thúc.

Trong đó, Kyiv Independent ngày 24/12 dẫn lời nhà lập pháp Ukraine David Arakhamia, lãnh đạo đảng “Đầy tớ của Nhân dân” của Tổng thống Zelensky, xác nhận Ủy ban Bầu cử Trung ương Ukraine vừa nối lại hoạt động của hệ thống đăng ký cử tri quốc gia nhằm thống kê số lượng và thành phần cử tri của Ukraine. “Cập nhật danh sách cử tri là một trong những yêu cầu cơ bản của bất cứ cuộc bầu cử nào. Chiến tranh đã tác động đáng kể đến bức tranh nhân khẩu học và những thay đổi đó cần được phản ánh vào danh sách cử tri”, ông Arakhamia nêu.

 Đây là lần đầu tiên Ukraine nối lại hoạt động thống kê cử tri toàn quốc kể từ khi xung đột với Nga nổ ra tháng 2/2022. Trước đó, ngày 22/12, Chủ tịch Quốc hội Ukraine Ruslan Stefanchuk thông báo, các phe phái chính trị nước này sẽ tập hợp để thành lập một ủy ban soạn thảo đạo luật đặc biệt cho phép tổ chức bầu cử trong thời gian thiết quân luật.

Theo ông Stefanchuk, đạo luật này có hiệu lực “một lần”, tức chỉ áp dụng cho một chiến dịch bầu cử duy nhất. Chủ tịch Quốc hội Ukraine nêu các vấn đề cần giải quyết là cơ chế bầu cử đối với quân nhân ở tiền tuyến và người Ukraine ở nước ngoài; quyền bầu cử của công dân Ukraine tại Nga và các khu vực Nga nắm giữ; cũng như vấn đề bảo đảm an ninh và sự hiện diện của các quan sát viên quốc tế. “Cuộc bầu cử phải được thế giới dân chủ công nhận”, ông Stefanchuk nhấn mạnh.

Lần gần nhất Ukraine bầu cử quốc hội và Tổng thống là năm 2019. Hiến pháp Ukraine quy định nhiệm kỳ Tổng thống kéo dài 5 năm, nhưng lại không đề cập cụ thể về chức vụ này trong thời gian thiết quân luật. Về lý thuyết, nhiệm kỳ của Tổng thống Zelensky kết thúc vào tháng 5/2024, nhưng Ukraine chưa tổ chức bầu cử do luật pháp quy định nước này không được làm điều đó trong thời kỳ thiết quân luật.

Ngay sau khi xung đột bùng phát, Tổng thống Zelensky đã ban bố thiết quân luật trên toàn lãnh thổ và gia hạn lệnh này 14 lần, mỗi lần có thời hạn 90 ngày. Từ đầu năm 2024, Tổng thống Zelensky và các quan chức cấp cao Ukraine khẳng định các cuộc bầu cử chỉ có thể được tổ chức sau khi xung đột với Nga kết thúc. Tháng 2/2025, Quốc hội Ukraine thông qua một tuyên bố đặc biệt, khẳng định Tổng thống Zelensky là nhà lãnh đạo hợp pháp của đất nước tới chừng nào kỳ bầu cử mới diễn ra. Tuy nhiên, sau khi nhậm chức, đồng thời với những nỗ lực thu xếp thỏa thuận ngừng bắn Nga-Ukraine, Tổng thống Mỹ Donald Trump nhiều lần gây sức ép để Ukraine bầu cử.

Đầu tháng 12/2025, ông Trump chỉ trích Ukraine “lợi dụng xung đột” để từ chối tổ chức bầu cử. Đáp lại tuyên bố của ông Trump, Tổng thống Ukraine Zelensky ngày 9/12 tuyên bố ông “sẵn sàng cho cuộc bầu cử mới” nếu Mỹ cam kết bảo đảm an ninh. Ông Zelensky cũng đề nghị các nghị sĩ chuẩn bị đề xuất “liên quan khả năng sửa đổi cơ sở pháp lý và luật bầu cử thời chiến”.

Giới chức Ukraine chưa nêu mốc thời điểm chính xác có thể diễn ra bầu cử. Mỹ chưa bình luận về khả năng bảo đảm an ninh cho bầu cử ở Ukraine, vốn đòi hỏi một thỏa thuận ngừng bắn, ít nhất là ngắn hạn, để các binh sĩ có thể tiếp cận điểm bỏ phiếu. Theo CNN, hiện có gần một triệu cử tri Ukraine phục vụ trong quân đội. Ngoài ra, nước này cũng cần giải quyết các vấn đề liên quan đến hạ tầng bầu cử, do nhiều cơ sở vật chất bị hư hại nghiêm trọng trong chiến sự.

Phó chủ tịch Ủy ban Bầu cử Ukraine Serhiy Dubovyk nói với CNN rằng, hiện chỉ 75% điểm bỏ phiếu ở Ukraine còn khả năng hoạt động. Vấn đề thứ ba đáng lo ngại là tình trạng nhân khẩu học ở Ukraine. Số liệu của Liên hợp quốc (LHQ) chỉ ra rằng, khoảng 6 triệu người Ukraine đã rời bỏ đất nước và khoảng 4,4 triệu người khác di tản tới các khu vực khác trong nước do xung đột.

Trong diễn biến đáng chú ý, TASS ngày 19/12 dẫn lời Chủ tịch Ủy ban Bầu cử Trung ương Nga Ella Pamfilova tuyên bố, “nếu Ukraine bầu cử hợp pháp và chúng tôi được giao nhiệm vụ tổ chức bỏ phiếu cho công dân Ukraine tại Nga, chúng tôi sẽ làm mọi thứ có thể để điều đó thành hiện thực”. Tuần trước, Tổng thống Nga Vladimir Putin ước tính có từ 5 triệu đến 10 triệu người Ukraine sinh sống tại Nga. Ông nêu rõ, Nga sẵn sàng cân nhắc dừng tấn công sâu vào Ukraine trong ngày bầu cử.

Hiện chưa có ứng viên nào chính thức tuyên bố sẵn sàng ra tranh cử vào vị trí Tổng thống Ukraine. Kết quả thăm dò do hãng Info Sapiens, trụ sở tại Kiev, công bố ngày 9/12 cho thấy 20,3% trong số 1.000 người được hỏi phản hồi rằng họ sẽ bỏ phiếu cho ông Zelensky nếu cuộc bầu cử tổng thống được tổ chức vào thời điểm này. Tỷ lệ này không cao, nhưng vẫn cho thấy ông Zelensky là ứng viên sáng giá nhất.

Cựu tổng tư lệnh Valerii Zaluzhnyi, hiện là Đại sứ Ukraine tại Anh, đứng thứ hai với 19,1% người ủng hộ, tăng 3 điểm phần trăm so với khảo sát tháng 10. Lãnh đạo cơ quan tình báo Kyrylo Budanov xếp thứ ba với 5,1% ủng hộ. Khoảng 23,6% người tham gia khảo sát thừa nhận họ chưa quyết định sẽ ủng hộ ai hoặc từ chối tiết lộ quan điểm.