Yếu tố mới trong xung đột tại Iran: AI có đang thay đổi "logic" chiến tranh?

"AI" trên chiến trường Trung Đông

Theo The Guardian, mô hình AI Claude của Anthropic đã được quân đội Mỹ tích hợp vào hệ thống quân sự của công ty công nghệ Palantir trong chiến dịch không kích phối hợp nhằm vào Iran, bất chấp lệnh cấm từ Tổng thống Donald Trump. Tờ Wall Street Journal cũng xác nhận bộ chỉ huy quân sự Mỹ đã sử dụng các công cụ này để xác định mục tiêu với độ chính xác chưa từng có, xử lý tình báo và chạy kịch bản giả lập.

Vào năm 2024, Anthropic có trụ sở tại San Francisco đã triển khai mô hình này tại Bộ Chiến tranh và các cơ quan an ninh quốc gia khác của Mỹ. Sản phẩm Claude của Anthropic đã trở thành một phần của hệ thống được phát triển bởi Palantir với Lầu Năm Góc để "cải thiện đáng kể phân tích tình báo và cho phép các quan chức trong quá trình ra quyết định của họ", tờ The Guardian đưa tin.

Jack Shanahan, Trung tướng Không quân Mỹ đã nghỉ hưu - người từng là Giám đốc đầu tiên của Joint Artificial Intelligence Center (JAIC) - gọi Claude là “hệ thống AI được triển khai rộng nhất trong quân đội Mỹ”. Claude cũng được cho là đã được triển khai trong một chiến dịch đột kích của Mỹ tại Venezuela. 

Theo Global Times, các hệ thống AI mới nhất có thể nhanh chóng phân tích dữ liệu lớn về các mục tiêu tiềm năng từ cảnh quay UAV, từ đó kết hợp thuật toán với vũ khí dẫn đường để tấn công chính xác. Hệ thống của Palantir có khả năng xác định và ưu tiên các mục tiêu dựa trên năng lực vũ khí và có thể đề xuất vũ khí dựa trên kho dự trữ và hiệu suất tấn công trước đó. 

Chuyên gia Craig Jones thuộc Đại học Newcastle, Anh nhận định: "Cỗ máy AI đưa ra các đề xuất mục tiêu thực sự nhanh hơn nhiều so với tốc độ suy nghĩ của con người". Với khả năng này, Mỹ và Israel đã phát động gần 900 cuộc tấn công chỉ trong 12 giờ đầu tiên. Trong đó, Đại giáo chủ Ali Khamenei và một số thành viên trong gia đình được xác nhận đã thiệt mạng trong các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran hôm 28/2. 

Bộ mặt của chiến tranh hiện đại

Bên cạnh Mỹ, kể từ tháng 10/2023, quân đội Israel đã triển khai các hệ thống AI ở quy mô chưa từng có, bao gồm việc áp dụng rộng rãi hệ thống AI Lavender, theo báo cáo của tạp chí The News Republic. Lavender được thiết kế để phân tích dữ liệu cá nhân và xác định những người có liên quan đến hoạt động quân sự. AI này có thể phân tích dữ liệu liên lạc, xác định mạng lưới quân sự, dự đoán vai trò của từng cá nhân. Đây là công cụ cực kỳ mạnh trong chiến tranh hiện đại.

CNN dẫn lời một quan chức Israel cho biết, tình báo nước này đã xâm nhập vào hệ thống camera an ninh giao thông tại Tehran từ nhiều năm trước. Thông tin thu thập được cho phép Israel lập bản đồ chi tiết thành phố, xác định các mô hình di chuyển và xây dựng một bức tranh phức tạp, chi tiết về những gì đang diễn ra bên trong thủ đô của đối phương.

Trong khi đó, Financial Times cho biết camera chỉ là một phần của mạng lưới tình báo rộng lớn hơn, được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo. Hệ thống này mô tả đây là "cỗ máy sản xuất mục tiêu", có khả năng xử lý và phân tích khối lượng dữ liệu lớn từ nhiều nguồn khác nhau. Mạng lưới này trở thành nền tảng để truy vết và xác định vị trí của lãnh đạo tối cao Iran Khamenei trong đòn không kích gây chấn động.

David Leslie, giáo sư nghiên cứu đạo đức công nghệ tại Đại học Queen Mary London, nhận định: “Đây là kỷ nguyên tiếp theo của chiến lược quân sự và công nghệ quân sự”.

Về phía Iran, năm 2025, Iran đã tuyên bố sử dụng AI trong các hệ thống nhắm mục tiêu tên lửa của mình. Truyền thông quốc tế cũng đưa ra những phán đoán rằng Iran đã ứng dụng AI vào một trong những vũ khí quan trọng nhất mà Iran sử dụng để đáp trả Mỹ và Israel là dòng drone cảm tử Shahed, đặc biệt là phiên bản Shahed-136. AI có thể phân tích dữ liệu về địa hình, môi trường và mục tiêu để tối ưu hóa đường bay của tên lửa Iran. 

Ranh giới mong manh mang tên thuật toán

Việc AI xuất hiện ngày một mạnh mẽ và dày đặc trên bản đồ tấn công của các bên trong cuộc xung đột tại Iran cho thấy một "bộ mặt" mới của chiến tranh. Theo ông Xiang Ligang, Tổng Giám đốc Liên minh công nghiệp ứng dụng tiêu dùng thông tin hiện đại Zhongguancun, logic cơ bản của chiến tranh trong tương lai đang trải qua sự thay đổi sâu sắc. Từ xung đột Nga-Ukraine đến Gaza và giờ là Iran, AI đang can thiệp sâu sắc vào chiến tranh hiện đại.

Tuy nhiên, vùng xám về pháp lý cũng xuất hiện từ đây. Ông Liu Wei, Giám đốc phòng thí nghiệm tương tác giữa người và máy thuộc Đại học Bưu chính và Viễn thông Bắc Kinh, cảnh báo rằng "AI có thể hỗ trợ con người trong chiến tranh và tăng hiệu quả hoạt động, nhưng nó không nên là yếu tố quyết định".

Ông lưu ý rằng, trong chiến tranh, điểm mạnh của AI nằm ở thuật toán - với việc xử lý dữ liệu khổng lồ, tính toán tốc độ cao, nhận dạng mục tiêu chính xác và khả năng hoạt động bền vững. Tuy nhiên, yếu tố quyết định phải luôn là con người. AI nên vẫn nằm dưới sự kiểm soát của con người, và với những hạn chế hiện tại của nó, nó vẫn cần sự giám sát của con người. 

Đối diện với vùng xám đạo đức, công ty AI Anthropic ngày 26/2 thông báo sẽ không cho phép Bộ Quốc phòng Mỹ sử dụng công nghệ AI của mình một cách vô điều kiện và không hạn chế. Người đứng đầu Anthropic cảnh báo rằng các hệ thống AI tiên tiến hiện nay vẫn chưa đủ độ tin cậy để được giao quyền vận hành vũ khí sát thương mà không có sự kiểm soát của con người.

Đáp lại, chính phủ Mỹ đang từng bước chấm dứt hợp tác với Anthropic, trong bối cảnh nhiều cơ quan liên bang chuyển sang sử dụng sản phẩm của OpenAI theo chỉ đạo mới từ Tổng thống Donald Trump.

Điều này có thể đồng nghĩa với việc, AI sẽ còn tiếp tục được sử dụng trong các toan tính chiến tranh. Song việc AI được sử dụng trong các chiến dịch quân sự hoặc các hoạt động phá hoại cơ sở hạ tầng bị cho là đã làm gia tăng rủi ro đối với chủ quyền và an ninh của các quốc gia, đồng thời đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về đạo đức trong ứng dụng AI.