Khủng hoảng an ninh lương thực đang chực chờ

Và, một trong số đó, lấp ló sau những nguy cơ kinh tế hiển hiện, là hiểm họa về khả năng đứt gãy chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu (hay nói ngắn gọn là "nạn đói") đang lạnh lùng vung lên lưỡi hái tử thần, trên đầu nhân loại.

1. Báo cáo dẫn đánh giá của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) ước tính: Cuộc xung đột ở Trung Đông có thể đẩy thêm 45 triệu người vào tình trạng đói trầm trọng vào giữa năm 2026. Đồng thời, Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) cảnh báo: Những rủi ro từ cuộc xung đột hiện tại, bao gồm cú sốc giá năng lượng và gián đoạn tuyến đường thương mại, đang tạo tiền đề cho sự tăng giá mạnh hơn trong những tháng tới. Bởi, những người nông dân ở khắp nơi đang phải chịu một "cú sốc kép", từ cả việc giá nhiên liệu lẫn giá phân bón tăng vọt.

FAO xác nhận: giá lương thực toàn cầu trong tháng 3 đã tăng lên mức cao nhất kể từ tháng 9/2025. Chỉ số giá lương thực của FAO - đo lường biến động của một rổ hàng hóa nông sản giao dịch toàn cầu - đã tăng 2,4% so với tháng 2 (đã điều chỉnh). Mức này cao hơn 1% so với cùng kỳ năm trước, nhưng vẫn thấp hơn gần 20% so với đỉnh tháng 3/2022.

Hơn nữa, nếu xung đột kéo dài hơn 40 ngày và chi phí đầu vào tiếp tục ở mức cao, nông dân có thể giảm sử dụng vật tư, thu hẹp diện tích gieo trồng hoặc chuyển sang các loại cây ít sử dụng phân bón hơn.

Ước tính thị trường hàng hóa từ WB cho thấy: Giá phân bón đã tăng vọt từ tháng 2 đến tháng 3/2026, với giá urê tăng gần 46% so với tháng trước, trong bối cảnh xung đột đang diễn ra ở Trung Đông, tiếp nối xu hướng tăng dài hạn do thị trường thắt chặt hơn về mặt cấu trúc và phải chịu chi phí sản xuất cao hơn.

WB dự báo: xung đột và tiến trình biến đổi khí hậu tiếp tục là những nguyên nhân chính gây ra tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng, đặc biệt là tại các khu vực kém phát triển. Hơn 87 triệu người đang đối mặt với nạn đói ở Đông - Nam Phi, và dự kiến 52 triệu người sẽ rơi vào tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng ở Tây - Trung Phi vào giữa năm 2026.

Nói cách khác, vấn đề phong tỏa eo biển Hormuz đã trở thành một "quả bom hẹn giờ" đối với hệ thống an ninh lương thực toàn cầu - như hình ảnh tờ The Guardian sử dụng làm tiêu đề một bài phân tích.

2. "Vậy, chúng ta nên lo lắng đến mức nào?" - The Guardian đặt câu hỏi, trước khi đưa ra các dữ kiện. "Thị trường phân bón đang tê liệt, chờ đợi cuộc xung đột kết thúc", Chris Lawson, Phó Chủ tịch phụ trách thông tin thị trường và giá cả tại CRU Group - một công ty tư vấn quốc tế chuyên theo dõi giá cả hàng hóa - nhận xét. "Tình trạng gián đoạn nguồn cung khá nghiêm trọng và người dân đang phải vật lộn để mua sản phẩm", mặc dù "không đến mức tồi tệ như lẽ ra nó có thể xảy ra", ông nói thêm. Tuy nhiên, điều này có lẽ xuất phát từ việc một số người mua phân bón cũng đã quyết định chờ đợi nếu có thể, với hy vọng giá sẽ giảm trở lại khi cuộc xung đột kết thúc và hoạt động thương mại bình thường được nối lại.

Song, Lawson cũng chỉ ra: Hiện tại, các nhà máy sản xuất phân bón trên thế giới có thể sớm đạt đến giới hạn sức chứa và sẽ phải cắt giảm sản lượng nếu tiếp tục không thể vận chuyển sản phẩm đi hoặc nhận được nguyên liệu thô mới. Đồng thời, theo một số nhà chuyên môn: động thái nới lỏng trừng phạt đối với các công ty của Belarus sản xuất kali - một thành phần chính trong phân bón - cũng như việc đình chỉ các lệnh trừng phạt đối với dầu mỏ của Nga từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, dự kiến vẫn không làm tăng nguồn cung phân bón toàn cầu. Nguyên nhân là do Nga tiếp tục xuất khẩu phân bón sang các nước ngoài châu Âu, Bắc Mỹ và hiện còn rất ít năng lực dự trữ để tăng sản lượng đáp ứng nhu cầu cao hơn.

Ngoài ra, ngày càng có nhiều lo ngại về tác động của việc gián đoạn vận chuyển kéo dài đối với Ấn Độ, quốc gia tiêu thụ phân bón lớn thứ hai thế giới sau Trung Quốc, nơi mùa gieo trồng các loại cây trồng lương thực chính như lúa và lúa mì đang đến gần. Ấn Độ phụ thuộc vào nhập khẩu nguyên liệu thô để sản xuất phân bón, chẳng hạn như khí tự nhiên hóa lỏng, cũng như sản phẩm hoàn chỉnh.

Ngoài Ấn Độ, các nước Nam Á - nơi sinh sống của gần 2 tỷ người dân - đều đang lao đao. Mức độ phụ thuộc vào tuyến Hormuz khác nhau giữa các quốc gia, nhưng đều ở mức đáng kể. Ấn Độ nhập khẩu khoảng 30-35% nguyên liệu phân bón và khí đốt qua các tuyến liên quan đến Hormuz. Pakistan có 20-25% lượng phân bón nhập khẩu đi qua khu vực này, Bangladesh phụ thuộc khoảng 25-30%. Nepal gần như nhập khẩu toàn bộ phân bón, trong đó phần lớn chịu ảnh hưởng gián tiếp từ tuyến vận tải này. Chỉ cần gián đoạn nhỏ cũng đủ tạo ra hiệu ứng lan tỏa, tác động đến sinh kế của hàng trăm triệu nông dân, trang Al Jazeera bình luận.

Mới nhất, theo nhật báo kinh tế Les Echos (Pháp), ngày 2/4, xung đột liên quan đến Iran đang làm dấy lên lo ngại về khả năng giá gạo thế giới tăng mạnh trong thời gian tới. Theo đánh giá của ông Jean-René Cuzon, phụ trách dự án tại Ban Nông nghiệp, Phát triển nông thôn và Đa dạng sinh học thuộc Cơ quan Phát triển Pháp (AFD), nguy cơ giá gạo tăng trên thị trường toàn cầu trong những tháng tới là "rất đáng lo ngại". Trước đó, trong một phân tích công bố hồi đầu tháng 3/2026, ông Joseph Glauber thuộc Viện Nghiên cứu chính sách lương thực quốc tế (IFPRI) cũng cho rằng giá phân bón tăng có thể ảnh hưởng đến hoạt động gieo trồng và năng suất, đặc biệt tại bán cầu Nam cũng như khu vực Nam Á và Đông Nam Á.

Các chuyên gia cảnh báo: Nếu giá gạo tăng mạnh, nhiều quốc gia châu Phi - đặc biệt tại khu vực cận Sahara - sẽ chịu ảnh hưởng nặng nề do phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Tình trạng này có thể đe dọa an ninh lương thực và làm gia tăng nguy cơ bất ổn xã hội, tương tự các cuộc khủng hoảng lương thực từng xảy ra trước đây.

Ủy ban Kinh tế - Xã hội Liên hợp quốc khu vực Tây Á (ESCWA) cũng nhận định đầy u ám: Xung đột leo thang ở Trung Đông có thể khiến giá lương thực toàn cầu tăng 20%, đẩy thêm khoảng 5 triệu người ở các quốc gia Arab có thu nhập thấp và trung bình vào tình trạng mất an ninh lương thực.

Đó là chưa đề cập tới kịch bản tồi tệ có thể xảy ra, cho những "điểm nóng nhân đạo" vẫn còn đang hiện hữu như Sudan (khoảng gần 34 triệu người cần hỗ trợ), Yemen (23 triệu người cần hỗ trợ) hay Dải Gaza - nơi hằng ngày, hình ảnh những đứa trẻ chìa tay khẩn cầu một bữa ăn cho cả mấy ngày vẫn đang được UNICEF phát đi một cách tuyệt vọng. Các tổ chức nhân đạo vốn đã vô cùng chật vật khi bị cắt giảm những nguồn tài trợ, nay sẽ lại càng thêm gian nan, nếu giá lương lực tiếp tục đội lên và nguồn cung hẹp lại. 

3. Nói như chuyên gia quốc tế cao cấp về quan hệ đối ngoại Michael Werz: "Bạn có thể sống mà không cần tủ lạnh hoặc ô tô trong một thời gian, nhưng bạn không thể sống nếu thiếu những thực phẩm thiết yếu". Càng lúc, những hệ lụy đa chiều của chiến tranh lại càng trở nên thảm khốc, trong thế giới vốn đã phẳng đi và phụ thuộc vào nhau quá nhiều. Bắt đầu là những toan tính địa chính trị, tiếp nối bằng sự tăng phi mã của giá nhiên liệu cũng như chi phí sinh hoạt - sản xuất, ở cuối sợi dây, loài người đã có lý do để bắt đầu rùng mình khi nghĩ tới nạn đói diện rộng. Kế tiếp, sẽ là bất ổn xã hội, rồi rất có thể lại là xung đột, chiến tranh, trong một cái vòng luẩn quẩn.

Cái bóng u tối của những thách thức phi truyền thống lớn dần lên, đậm đặc thêm mỗi ngày, theo đà tiến triển của thách thức truyền thống (địa chính trị - quân sự). Có không ít giải pháp đã được các chuyên gia đề xuất, bao gồm cả xu hướng tất yếu là đa dạng hóa nguồn cung - điều mà Việt Nam đã sớm thực hiện đối với lĩnh vực năng lượng. Song, không phải giải pháp nào cũng khả thi, bởi không phải quốc gia nào cũng dễ dàng được quyền lựa chọn.

Cho đến khi eo biển Hormuz thực sự yên bình trở lại, những nhóm cộng đồng dễ bị tổn thương vẫn sẽ nối nhau bị tổn thương.