Ngày thơ Việt Nam với không gian tinh thần “trước biển lớn”

Đúng như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Chủ tịch Hội đã chia sẻ về những điểm mới trong Ngày Thơ Việt Nam lần thứ 24 diễn ra vào ngày 3/3 (ngày 15 tháng giêng năm Bính Ngọ). Buổi sáng đã diễn ra cuộc tọa đàm “Phẩm giá của thơ ca” với sự tham gia của nhiều nhà văn bàn về vai trò của thơ ca trong đời sống tinh thần của con người đương đại với sự đổi mới sáng tạo, trong sự phát triển của mạng xã hội và trí tuệ nhân tạo.

Cuộc tọa đàm cũng cho ta thấy diện mạo, kích thước sức vóc của thơ ca hiện nay, chất lượng của tác giả, tác phẩm, chất lượng của nội dung, nghệ thuật và những vấn đề làm nên phẩm giá của thơ ca. Buổi chiều, các nhóm nhà thơ đã đến giao lưu đọc thơ tại các hầm mỏ, gặp gỡ học sinh, sinh viên ở các trường đại học, cũng như trò chuyện cùng công nhân tại nhà máy và cán bộ, chiến sĩ các đơn vị bộ đội trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh.

Tiếp theo đêm thơ Nguyên tiêu “Trước biển lớn” đã trình diễn những ca khúc hào hùng, những bài thơ hay về biển của các nhà thơ thuộc nhiều thế hệ như: Nguyễn Khoa Điềm, Hữu Thỉnh, Trần Nhuận Minh, Trần Đăng Khoa, Thuận Hữu, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Nguyễn Việt Chiến, Đặng Huy Giang, Phạm Đương… và các nhà thơ trẻ đang tạo được ấn tượng trên văn đàn như: Trang Thanh, Lữ Mai, Nguyễn Thị Kim Nhung…

Trong không gian mở, Ngày Thơ lần thứ 24 đã trưng bày 50 câu thơ về biển do Ban Tổ chức lựa chọn từ các nhà thơ cổ đại, trung đại đến hiện đại, được trình bày trên các cánh buồm thơ, NXB Hội Nhà văn cũng ấn hành tập thơ "Trước biển lớn" với những bài thơ trọn vẹn có 50 câu thơ của các tác giả được lựa chọn và những bài thơ khác.

Trong lịch sử văn học Việt Nam, biển vừa là không gian trữ tình vừa là không gian sử thi. Biển gợi mở tự do, khát vọng, nhưng biển cũng gợi những cuộc chiến bảo vệ Tổ quốc. Bởi vậy, khi Ngày Thơ 2026 hướng về “Trước biển lớn”, thơ không thể chỉ dừng ở mô tả phong cảnh hay cảm hứng lãng mạn, thơ được gọi để làm một hành động văn hóa khẳng định căn cước, dựng lại mối dây liên kết giữa đất liền với đảo xa, giữa quá khứ và hiện tại, giữa đời sống bình thường và trách nhiệm công dân.

Thơ đứng trước biển và đứng trước tầm vóc của Tổ quốc

Chủ đề “Trước biển lớn” của Ngày Thơ Việt Nam 2026 có thể đọc như một tuyên ngôn tư tưởng mềm của thơ ca trong bối cảnh mới khi thơ đứng trước không gian biển đảo vừa thiêng liêng về mặt chủ quyền và lịch sử, vừa hiện đại giữa hội nhập và phát triển, vừa gắn với đời sống lao động và sinh kế của cộng đồng. Nói cách khác, đứng trước biển lớn là đứng trước tầm vóc của Tổ quốc, và cũng là đứng trước câu hỏi: chúng ta sẽ phát triển và hội nhập như thế nào?

Với chủ đề hội thảo “Phẩm giá của thi ca” trong Ngày Thơ, chúng ta có thể thấy rằng, thơ ca, từ khởi nguyên đến hiện đại, chưa bao giờ chỉ là trò chơi ngôn ngữ hay sự phô diễn kỹ thuật nghệ thuật thuần túy. Phẩm giá cao nhất của thơ chính là khả năng chia sẻ và nâng đỡ con người trong những buồn vui, đau khổ của kiếp sống, đồng thời đánh thức tình yêu Tổ quốc, quê hương trong cộng đồng và từng cá nhân. Khi thơ chạm được đến những miền sâu kín nhất của tâm hồn, nó không chỉ làm đẹp cho đời sống tinh thần mà còn góp phần làm đẹp cho đời sống đạo đức và nhân văn.

Trước hết, thơ là nơi con người gửi gắm và tìm thấy sự đồng cảm. Trong những thời khắc đau buồn, mất mát, cô đơn, một câu thơ đúng lúc có thể trở thành bàn tay vô hình nâng đỡ tinh thần, giúp con người cảm thấy mình không đơn độc. Thơ không xóa bỏ nỗi khổ đau, nhưng làm cho nỗi khổ đau trở nên có thể chịu đựng, bởi nó được gọi tên, được thấu hiểu và được chia sẻ. Ngược lại, trong niềm vui, hạnh phúc, thơ lại giúp con người ý thức sâu sắc hơn về vẻ đẹp của sự sống, của tình yêu, của những khoảnh khắc mong manh mà quý giá. Chính sự cộng hưởng cảm xúc ấy làm nên sức sống bền bỉ của thơ ca trong đời sống nhân loại.

Cao hơn nữa, thơ không chỉ dừng ở cảm xúc cá nhân mà còn mở rộng đến chiều kích cộng đồng và dân tộc. Những vần thơ hay về quê hương, đất nước không nhằm tô vẽ một cách sáo rỗng, mà đánh thức trong con người ý thức về cội nguồn, về lịch sử, về trách nhiệm công dân và nghĩa vụ tinh thần đối với nơi mình sinh ra và lớn lên. Thơ khơi dậy tình yêu Tổ quốc bằng con đường mềm mại nhất là con đường của cảm xúc và rung động thẩm mỹ. Khi yêu một dòng sông, một cánh đồng, một làng quê, một vùng biển qua thơ, con người sẽ tự nhiên yêu cả đất nước đã sinh ra những vẻ đẹp ấy. Tình yêu ấy không ồn ào, không giáo điều, nhưng bền bỉ và sâu sắc.

Quan trọng hơn, thơ chân chính không ru ngủ con người trong cảm xúc, mà đánh thức họ trước những vấn đề của đời sống. Nó khiến con người biết xót xa trước nỗi đau của đồng loại, biết phẫn nộ trước bất công, và biết hy vọng vào những giá trị tốt đẹp. Chính ở đây, thơ thể hiện phẩm giá đạo đức cao nhất: không quay lưng với con người, không đứng ngoài số phận con người, mà đồng hành, nâng đỡ và dẫn dắt con người đến ánh sáng của nhân ái và trách nhiệm.

Có thể nói, khi thơ biết chia sẻ nỗi buồn, nhân lên niềm vui, làm dịu nỗi đau và đánh thức tình yêu quê hương, đất nước, thì thơ không chỉ là nghệ thuật của cái đẹp mà còn là nghệ thuật của cái thiện. Đó chính là phẩm giá cao nhất và bền vững nhất của thơ ca trong hành trình tinh thần của nhân loại.

Biển là ký ức nguồn cội, là biên cương lịch sử

Biển đảo vốn dễ bị cảm nhận như xa ngoài tầm mắt. Chủ đề “Trước biển lớn” là kéo biển về gần, biến biển thành một phần của căn tính quốc gia, nơi đó không chỉ có sóng, mà còn có biên cương. Vì vậy, tinh thần tư tưởng cốt lõi ở đây là khơi dậy ý thức chủ quyền bằng cảm thức văn hóa, không chỉ bằng khẩu hiệu hay thông tin. Thơ làm được việc mà nhiều diễn ngôn khác khó làm khi gọi tên để khắc nhớ, để biết giữ gìn. Chính hướng này cũng cộng hưởng với việc Ngày Thơ lần thứ 24 mang chủ đề “Trước biển lớn” được mô tả là gợi mở không gian sáng tạo rộng mở, tinh thần dấn thân và khát vọng vươn xa trong bối cảnh mới.

Trong dòng chảy thơ Việt Nam sau Đổi mới, khi cái tôi cá nhân, đời sống riêng tư và các thao thức hiện sinh ngày càng chiếm vị trí trung tâm, thì sự xuất hiện trở lại của những tác phẩm mang cảm hứng sử thi, cộng đồng và Tổ quốc lại là hiện tượng đáng chú ý. Tôi đã viết khá nhiều bài thơ và trường ca về biển đảo và đã được ghi nhận bởi Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 2016 cho tập thơ “Tổ quốc nhìn từ biển”.

Trong bài viết này, tôi muốn trao đổi với các bạn về những ý tưởng, những trăn trở, tìm tòi khi viết các bài thơ mang tinh thần biển của mình. Trong tập thơ này, theo tôi đáng chú ý có ba bài thơ “Tổ quốc nhìn từ biển”, “Thêm một lần Tổ quốc được sinh ra”, “Tổ quốc bên bờ biển cả”, đây không chỉ là tiếng nói của tình yêu nước trong hoàn cảnh lịch sử cụ thể, mà còn là những khúc tráng ca hiện đại về biển đảo, nơi chủ quyền, lịch sử và thân phận dân tộc hòa làm một.

Điều làm nên sức sống của ba bài thơ này không chỉ nằm ở nội dung tư tưởng tinh thần bảo vệ lãnh hải, biên cương biển đảo mà còn là sự kết hợp giữa tính sử thi và trữ tình, giữa truyền thống và hiện đại, giữa ngôn ngữ chính luận và biểu tượng thi ca, giữa nhịp điệu cổ điển và cấu trúc thơ tự do đương đại.

Trong trường thẩm mỹ mới này, thơ yêu nước không hô khẩu hiệu, không minh họa sự kiện, mà dựng lên một thế giới hình tượng giàu xúc cảm, giàu biểu tượng, giàu chiều sâu lịch sử - văn hóa. Với câu thơ “Nếu Tổ quốc hôm nay nhìn từ biển/ Mẹ Âu Cơ hẳn không thể yên lòng/ Sóng lớp lớp đè lên thềm lục địa/ Trong hồn người có ngọn sóng nào không?” cho thấy mạch thơ vừa mang giọng điệu tráng ca, vừa mang rung động của con người trước thời sự nóng bỏng của biển Đông, vừa nối dài mạch nguồn ngàn năm giữ nước.

Với 3 bài thơ này, có thể xác định như một cụm tác phẩm thuộc mạch thơ công dân- chủ quyền mang âm hưởng tráng ca sử thi. Nếu ở nhiều sáng tác về biển đảo, biển thường được cảm nhận như một không gian phong cảnh và tâm trạng, gắn với cái “tôi” trữ tình riêng tư, thì ở các bài thơ này, biển đảo trở thành “điểm nhìn tư tưởng” để nhìn về Tổ quốc trong những tháng năm thử thách.

Cách định vị ấy không chỉ cho thấy ý thức thời sự mạnh mẽ trước vấn đề Hoàng Sa - Trường Sa, mà còn đánh dấu một bước chuyển quan trọng khi đưa chủ quyền từ phạm vi chính luận sang phạm vi thẩm mỹ cảm xúc, khiến công cuộc “giữ gìn biển đảo” trở thành một tầm nhìn có chiều sâu văn hóa và nhân bản.