Nguyễn Bình Phương: Hành trình cách tân tiểu thuyết

Tại buổi tọa đàm này, các nhà nghiên cứu, nhà phê bình đã trình bày những quan điểm, kiến giải về tư duy nghệ thuật, lối viết độc đáo của nhà văn Nguyễn Bình Phương đồng thời đưa ra những đánh giá về vai trò, vị trí của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong tiến trình vận động văn học Việt Nam đương đại.

Theo TS. Đỗ Hải Ninh - Trưởng phòng Văn học Việt Nam đương đại, thuộc Viện Văn học, tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại" đã nhận được gần 30 tham luận của các nhà giáo, nhà văn, nhà lý luận phê bình trên cả nước như: PGS.TS Lê Tú Anh (Đại học Hồng Đức) với "Đối thoại trong "Một ví dụ xoàng" của Nguyễn Bình Phương"; PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp (Viện trưởng Viện Văn học) với "Vào cõi Nguyễn Bình Phương"; TS Huỳnh Thu Hậu (Đại học Quảng Nam) với "Nghịch dị trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương"; nhà phê bình Hoàng Đăng Khoa (Tạp chí Văn nghệ Quân đội) với "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương - vài ví dụ xoàng"; TS. Đỗ Hải Ninh (Viện Văn học) với "Tiếp nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương"; PGS.TS Trần Đình Sử (Đại học Sư phạm Hà Nội) với "Tự sự về tội ác - Đọc "Một ví dụ xoàng" của Nguyễn Bình Phương"; TS Hà Thanh Vân (Đại học Thủ Dầu Một) với "Tiểu thuyết của nhà văn Nguyễn Bình Phương: Từ liên văn bản đến liên văn hóa để văn chương hướng tới chân trời tự do"… Trong đó, do khuôn khổ về thời gian nên nhiều tham luận đóng góp tiếng nói về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương đã không kịp trình bày tại buổi tọa đàm học thuật được tổ chức hết sức nghiêm túc, công phu này. Theo Ban tổ chức, tất cả các ý kiến của các diễn giả, học giả, nhà phê bình sẽ được Viện Văn học thu thập, chỉnh sửa để sau tọa đàm in thành một cuốn sách.

Kể từ khi tiểu thuyết đầu tay ra đời năm 1991 đến nay, hơn 30 năm qua Nguyễn Bình Phương luôn "ngồi riêng một cõi" và bền bỉ sáng tác bằng phong cách nghệ thuật khác biệt. Ông đã xuất bản 10 cuốn tiểu thuyết bao gồm: "Vào cõi" (1991), "Bả giời" (1991), "Những đứa trẻ chết già" (1994), "Người đi vắng" (1999), "Trí nhớ suy tàn" (2.000), "Thoạt kỳ thủy" (2004), "Ngồi" (2006), "Xe lên xe xuống" (2011) sau đổi thành "Mình và họ"), "Kể xong rồi đi" (2017), "Một ví dụ xoàng" (2021). Trong đó, tiểu thuyết "Mình và họ" được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Hà Nội năm 2015 và tiểu thuyết "Một ví dụ xoàng" được trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021.

Nói về lý do trao giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2021 cho tác phẩm "Một ví dụ xoàng", nhà thơ Nguyễn Quang Thiều - Chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam cho hay: "Giải thưởng của Hội Nhà văn năm 2021 là giải thưởng đầu tiên tiếp cận văn học có sự khác biệt. Chúng tôi vui vì đã tìm được những tác phẩm xứng đáng để trao giải. Có lúc chúng tôi đã phải "đe dọa" để Nguyễn Bình Phương nhận giải cho tác phẩm "Một ví dụ xoàng", vì chúng tôi đã "phá lệ" trao giải thưởng cho người trong Ban chấp hành Hội Nhà văn".

Ông cũng bày tỏ quan điểm riêng của mình về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương: "Dù nhiều người nói tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương không hiện thực. Nhưng Nguyễn Bình Phương là người công bằng nhất với hiện thực của xã hội, với con người. Nguyễn Bình Phương không phán xét cụ thể, không vạch định ra đúng sai, không có ý đồ dẫn bạn đọc đi vào một lối nào đó trong tính mê dụ của mình, mà để cho độc giả tự nhận thức qua việc tiếp nhận tác phẩm…".

Về sự khác biệt của tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, PGS.TS Nguyễn Đăng Điệp - Viện trưởng Viện Văn học đưa ra nhận định cho rằng: "Nguyễn Bình Phương là người dám tuyên bố từ chối các điển hình nghệ thuật. Tức là từ giã mô hình "đại tự sự" để bước về các "tiểu tự sự", để khơi thức những chiều kích bí ẩn của vô thức bằng cái nhìn ngược sáng. Nguyễn Bình Phương nhìn dương bản đời sống từ cái nhìn âm bản. Và với cái nhìn như thế, một thế giới hiện lên trong thế giới nghệ thuật của anh là một thế giới hỗn độn, ẩn chứa một chiều kích để bước ra phi thực của hiện thực. Nó giống một hình thức kiến tạo tư tưởng trong lãnh địa tiểu thuyết…".

Ngoài ra, các ý kiến của các nhà văn, nhà nghiên cứu như Văn Chinh, Trần Đăng Khoa, Trần Đình Sử, Lê Dục Tú, Phạm Xuân Nguyên… đều có điểm chung khi cho rằng, tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương tiêu biểu cho xu hướng cách tân nghệ thuật với lối viết biến ảo, linh hoạt và phá vỡ cấu trúc tiểu thuyết truyền thống. Nguyễn Bình Phương đã tạo nên thế giới nhân vật dị biệt nhưng không hề xa lạ với đời sống đương đại. Mỗi cuốn tiểu thuyết của ông là hành trình khám phá con người ở chiều sâu vô thức hoặc trong "bản năng gốc" của nó. Tuy vậy, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương không dễ tiếp nhận và luôn gây ra nhiều tranh cãi với những đánh giá khen chê phong phú, đa chiều.

Cuộc tọa đàm khoa học "Tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương trong chuyển động của văn học Việt Nam đương đại" tiếp tục ghi nhận thêm những ý kiến đa chiều về một "hiện tượng lạ" trong dòng chảy văn học. Ngoài ra, tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương là phương tiện để các nhà phê bình thử thách, thi triển các "môn phái", nhưng qua đó cũng thấy được khả năng đáp ứng "tầm đón đợi" của người đọc và độ mở của văn bản".