Thêm một công cụ để nghệ sĩ nâng cao ý thức

Theo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ quy tắc ứng xử của người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật được ban hành khẳng định vai trò, trách nhiệm của người hoạt động nghệ thuật trong xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước.

Trước đó, Bộ quy tắc ứng xử được đưa ra lấy ý kiến từ tháng 8. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã gửi văn bản dự thảo cho 6 đơn vị gồm Hội Điện ảnh, Hội Mỹ thuật, Hội Nghệ sĩ múa, Hội Nghệ sĩ sân khấu, Hội Nghệ sĩ nhiếp ảnh, Hội Nhạc sĩ. Ngay từ ban đầu, văn bản được xây dựng xác định để nghệ sĩ ứng xử có văn hóa, giữ gìn và phát huy giá trị truyền thống, nâng cao ý thức trách nhiệm, chuẩn mực đạo đức.

Hướng tới đối tượng là những người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật, Bộ quy tắc ứng xử gồm 3 chương, 11 điều. Theo đó, chương 1 (3 điều) quy định mục đích, phạm vi đối tượng. Chương 2 (5 điều) quy định quy tắc ứng xử. Các quy tắc này được chia thành nhóm như: quy tắc ứng xử chung, quy tắc ứng xử trong hoạt động nghề nghiệp, quy tắc ứng xử với đồng nghiệp, quy tắc ứng xử đối với công chúng, khán giả, quy tắc ứng xử trong công tác xã hội, quy tắc ứng xử trên báo chí truyền thông và mạng xã hội.

Theo đó, người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật phải luôn đặt lợi ích dân tộc, quốc gia lên trên hết; trọng danh dự, đề cao trách nhiệm công dân, trách nhiệm của người hoạt động nghệ thuật. Gương mẫu chấp hành các quy định của pháp luật, không làm tổn hại uy tín của tập thể, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của người khác. Giữ gìn phẩm chất đạo đức, hoạt động nghệ thuật phù hợp với chuẩn mực xã hội, thuần phong mỹ tục và truyền thống văn hóa Việt Nam.

Bộ quy tắc cũng nêu khá cụ thể như trong hoạt động nghề nghiệp luôn tìm tòi cái mới, cái hay để phản ánh chân thực, sinh động cuộc sống, lấy giá trị Chân - Thiện - Mỹ làm mục tiêu, giữ gìn hình ảnh, đấu tranh chống lại cái xấu, những hành vi lệch chuẩn trong đời sống xã hội… Trong ứng xử với đồng nghiệp cần trân trọng các thế hệ nghệ sĩ đi trước, tôn trọng và bảo vệ uy tín của đồng nghiệp, không gây mâu thuẫn, tổn hại đến uy tín, quyền lợi hợp pháp của đồng nghiệp.

Tôn trọng, lắng nghe, tiếp thu ý kiến đóng góp xác đáng của công chúng để hoàn thiện bản thân. Ứng xử chân thành, đúng mực, thân thiện và xây dựng hình ảnh đẹp, không lợi dụng niềm tin, tình cảm của công chúng, khán giả để trục lợi cá nhân dưới mọi hình thức. Trên báo chí truyền thông và không gian mạng, người hoạt động nghệ thuật cần cung cấp thông tin chính xác, tin cậy. Không gây mâu thuẫn, xung đột, phân biệt vùng miền, giới tính, tín ngưỡng, tôn giáo, không sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh phản cảm, trái thuần phong mỹ tục.

Khi nghệ sĩ tham gia các hoạt động xã hội cần phát huy tinh thần tự nguyện, tự giác. Đặc biệt "dùng uy tín cá nhân để lan tỏa giá trị nhân văn, những việc làm tốt, hình ảnh đẹp, hành vi ứng xử văn hóa trong xã hội đến cộng đồng, chú trọng các hoạt động liên quan đến giáo dục sức khỏe cộng đồng, lối sống thân thiện và bảo vệ môi trường. Công khai, minh bạch kịp thời khi tham gia các hoạt động xã hội, bảo vệ uy tín, trách nhiệm, danh dự người hoạt động nghệ thuật, không lạm dụng danh hiệu, danh xưng, hình ảnh để tư lợi cá nhân".

Người hoạt động nghệ thuật khi tham gia quảng cáo phải đảm bảo truyền đạt thông tin trung thực, chính xác, rõ ràng về công dụng, tính năng của sản phẩm, hàng hóa. Không tổ chức, tham gia các hoạt động trái quy định của pháp luật, xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội…Trong nội dung tổ chức thực hiện, Quy tắc nêu rõ, đề nghị các cơ quan thông tấn, báo chí cân nhắc sử dụng hình ảnh của người hoạt động nghệ thuật vi phạm nội dung quy tắc ứng xử này.

Có thể nói, Bộ quy tắc ứng xử được đưa ra trong hoàn cảnh thời gian vừa qua có khá nhiều sự việc lùm xùm liên quan tới những người làm nghệ thuật. Từ việc thiếu minh bạch, rõ ràng trong hoạt động từ thiện, nghệ sĩ quảng cáo sản phẩm không đúng chất lượng, bê bối trong đời tư ca sĩ đến việc nghệ sĩ đưa thông tin thiếu chính xác trên trang cá nhân… Là những người có tầm ảnh hưởng nhất định đến số đông công chúng, những sự việc tiêu cực như vậy đã tạo dư luận không tốt, khiến khán giả mất niềm tin vào giới nghệ sĩ. Thậm chí, khi nghệ sĩ có hành vi lệch chuẩn có thể sẽ gây ảnh hưởng đến lối sống của những khán giả trẻ.

Việc ra đời Bộ quy tắc ứng xử đã nhận được sự đồng tình của công chúng cũng như giới nghệ sĩ. Những bất ổn trong ứng xử của giới nghệ sĩ thời gian gần đây cho thấy rất cần một tấm gương để nghệ sĩ soi vào trong mọi hành vi của mình. Trước ý kiến thắc mắc, Bộ quy tắc ứng xử chỉ đưa ra những nhắc nhở, không có chế tài xử phạt thì liệu có tác dụng với nghệ sĩ không? Cơ quan soạn thảo cho rằng Đây là khung về quy tắc ứng xử chứ không phải quy phạm pháp luật, không có phần xử phạt. Dựa trên bộ quy tắc này, các bộ, ban, ngành sẽ có những quy định riêng của từng hội. 

Việc Bộ quy tắc áp dụng với cả nghệ sĩ tự do và nghệ sĩ thuộc các đơn vị nghệ thuật công lập là một bước tiến mới. Theo con số thống kê, hiện chỉ có khoảng hơn 1.000 nghệ sĩ thuộc các đơn vị công lập còn lại phần lớn là các nghệ sĩ tự do. Tuy nhiên, với đời sống nghệ thuật sôi động và cởi mở hiện nay, các nghệ sĩ tự do đều có biên độ hoạt động rộng, tầm ảnh hưởng lớn. Đặc biệt, thời gian vừa qua, những vụ việc lùm xùm thường liên quan đến nghệ sĩ trẻ, hoạt động tự do. Quy tắc sẽ là những khuyến cáo, nhắc nhở các nghệ sĩ phải giữ gìn hình ảnh, lời nói và thể hiện trách nhiệm với cộng đồng, nếu không muốn bị cộng đồng quay lưng, thậm chí tẩy chay.

Trước tình trạng một số nghệ sĩ vướng vào những lùm xùm liên quan đến giải ngân tiền từ thiện như Hoài Linh, Trấn Thành, Thủy Tiên…ca sĩ Jack có con với bạn diễn với ứng xử được cho là thiếu văn minh, nhiều nghệ sĩ đưa thông tin sai về COVID - 19 hay xúc phạm người khác trên trang cá nhân... thực sự đã là tiếng chuông báo động về ý thức công dân của nghệ sĩ. Nhất là trong điều kiện công nghệ thông tin phát triển như hiện nay, nhất cử nhất động của nghệ sĩ đều có thể tác động đến tới công chúng. Tinh thần tích cực, hành động ý nghĩa lan tỏa nhanh thì ý thức kém cũng lan nhanh không kém

Có thể nói, dù Bộ quy tắc không có giá trị pháp lý nhưng là bộ khung đặt ra những tiêu chuẩn để những người hoạt động trong lĩnh vực nghệ thuật điều chỉnh hành vi cho chuẩn mực. Thực tế cho thấy, mặc dù chưa có những trào lưu "phong sát" khốc liệt như ở một số nền giải trí trong khu vực Hàn Quốc, Trung Quốc… nhưng thời gian gần đây, khi nghệ sĩ Việt có hành vi lệch chuẩn cũng đã nhận sự phản ứng mạnh mẽ của khán giả. Từng có chuyện một nam diễn viên vướng lùm xùm tình cảm với bạn diễn (khi vẫn đang có vợ) thì ngay lập tức bộ phim có anh tham gia khi ra rạp đã bị khán giả tẩy chay. Chính vì thế, để có thể theo đuổi đường dài với nghệ thuật thì thái độ ứng xử cần được nghệ sĩ quan tâm hàng đầu. Nếu lệch chuẩn, không ý thức đúng nhiệm vụ, vai trò người của công chúng thì người nghệ sĩ hoàn toàn có thể tự phá hỏng sự nghiệp của mình.

Bộ quy tắc ứng xử là những điều nhắc nhở nghệ sĩ làm gì và không nên làm gì. Nó sẽ tác động tới nhận thức của các nghệ sĩ. Tuy nhiên, để có được một môi trường làm nghệ thuật lành mạnh, đúng nghĩa, ngoài việc chủ động nâng cao ý thức nghệ sĩ thì sự nghiêm khắc của pháp luật cũng sẽ vô cùng quan trọng.