Loay hoay chuyện tách riêng, gộp chung rác thải và cấp bù kinh phí (bài cuối)

Giai đoạn từ năm 2016 - 2020 có 90% tổng lượng rác thải sinh hoạt đô thị phát sinh được thu gom và xử lý đảm bảo môi trường, trong đó 85% được tái chế, tái sử dụng. Tuy vậy, những năm qua TP Hồ Chí Minh vẫn loay hoay với chuyện thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải do không xây dựng được chiến lược bài bản…

Không đạt mục tiêu đốt rác phát điện

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ TP Hồ Chí Minh nhiệm kỳ 2020 - 2025 cũng đã đặt mục tiêu đến năm 2025 thành phố xử lý ít nhất 80% lượng rác thải sinh hoạt bằng công nghệ đốt rác phát điện và tái chế, hướng tới mức 100% vào năm 2030. Nhưng thông tin tại lễ khởi công nhà máy đốt rác phát điện thứ 2 với công suất 2.000 tấn/ngày đêm vào tháng 3 vừa qua, đại diện Sở NN-MT đã phải thừa nhận, hiện phần lớn chất thải rắn sinh hoạt vẫn đang được xử lý bằng phương pháp chôn lấp, gây nhiều tác động xấu đến môi trường.

Trước đó, vào giữa năm ngoái, nhà máy rác - điện đầu tiên với công suất 2.000 - 2.600 tấn/ngày đêm cũng đã được khởi công tại Khu liên hợp xử lý chất thải Tây Bắc ở huyện Củ Chi. Như vậy, ngay cả khi 2 nhà máy trên được hoàn thành trong năm nay, thì mục tiêu 80% rác thải được đốt để phát điện và tái chế của thành phố cũng không đạt được khi lượng rác thải trên địa bàn đã ở mức 9.800 tấn/ ngày, dịp cao điểm lễ, Tết, lượng rác thải còn tăng cao hơn. Thực trạng trên cộng với việc tranh chấp chủ bãi rác Đa Phước đã khiến Sở NN - MT TP Hồ Chí Minh phải tiếp tục đề xuất lập bãi chôn lấp rác thải rộng 14ha ở huyện Củ Chi vào giữa tháng 5 này.

Hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý rác thải sinh hoạt đã có sự chuyển dịch, nên ngày 7/5 vừa qua, ông Bùi Xuân Cường, Phó Chủ tịch UBND thành phố đã ban hành quyết định quy định về giá cụ thể đối với dịch vụ thu gom, vận chuyển rác.

Theo đó, từ ngày 1/6 các hộ dân và chủ nguồn thải sẽ phải trả 2 khoản tiền thu gom, vận chuyển rác hàng tháng theo 4 mức thu cố định (đã được ngân sách bù giá). Mức thu thấp nhất ở khu vực nội thành là 61 nghìn đồng/tháng cho khoản phí thu gom tại nguồn và 23 nghìn đồng/tháng cho khoản phí vận chuyển nếu lượng rác thải phát sinh trong tháng từ 126kg trở xuống. Trường hợp lượng rác thải phát sinh trên 420kg/tháng, hộ dân hoặc chủ nguồn thải sẽ phải trả 486 nghìn đồng cho dịch vụ thu gom tại chỗ và trả 181 nghìn đồng cho khoản phí vận chuyển. Ở khu vực ngoại thành, mức phí thu gom, vận chuyển rác thải thấp hơn, trong đó người dân, chủ nguồn thải trên địa bàn 2 huyện Củ Chi và Bình Chánh phải trả phí thấp hơn do ở gần các bãi xử lý rác thải.

Ngày 9/5, ông Nguyễn Toàn Thắng, Giám đốc Sở NN-MT tiếp tục tổng hợp, kiến nghị UBND thành phố một loạt khó khăn, vướng mắc liên quan đến việc đấu thầu, đặt hàng thu gom, vận chuyển và giá dịch vụ thu gom rác thải sinh hoạt trên địa bàn thành phố.

Theo ông Nguyễn Toàn Thắng, thực hiện chỉ đạo của UBND thành phố về vấn đề này, Sở NN-MT đã nhận được góp ý của Sở Nội vụ, Sở Tư pháp, Chi cục Thuế khu vực II và 21 địa phương, riêng Sở Tài chính không phản hồi nên xem như thống nhất các nội dung đề xuất của Sở NN-MT. Trong đó, nhiều đơn vị, địa phương đề nghị thành phố hướng dẫn về nội dung “chi phí quản lý chung” và “lợi nhuận định mức” trong xây dựng dự toán, đơn giá đấu thầu, đặt hàng dịch vụ thu gom, vận chuyển rác trên địa bàn. Các địa phương cũng đề nghị thành phố chấp thuận chủ trương gia hạn hoặc kéo dài thời gian thực hiện các gói thầu đã ký kết trước đó cho đến khi thực hiện xong thủ tục đấu thầu, lựa chọn đơn vị trúng thầu mới. Đề nghị hướng dẫn địa phương xử lý vấn đề phát sinh khi đưa toàn bộ khối lượng rác thải sinh hoạt phát sinh trên địa bàn (của cả hộ dân và doanh nghiệp) vào mời thầu. Hướng dẫn việc xây dựng hồ sơ mời thầu, chuyển giao các gói thầu hiện do UBND các quận, huyện ký, thực hiện khi cấp huyện chính thức dừng hoạt động.

Đặc biệt, nhiều quận, huyện đề nghị được hướng dẫn việc thanh, quyết toán và bổ sung kinh phí vận chuyển rác thải phát sinh khi thay đổi lộ trình vận chuyển từ bãi rác Đa Phước về Khu xử lý chất thải Tây Bắc. Đại diện Sở NN-MT lý giải, việc này nhằm đảm bảo an ninh chất thải, tránh tình trạng ùn tắc xe vận chuyển rác, ảnh hưởng đến việc điều phối, thu gom, vận chuyển rác về nơi xử lý như đã từng xảy ra tại bãi rác Đa Phước vào tối 23/1 vừa qua.

Về cấp bù kinh phí vận chuyển và triển khai thực hiện giá dịch vụ thu gom, vận chuyển rác thải sinh hoạt tại các quận, huyện, các địa phương đã đồng loạt đề nghị Sở NN-MT cập nhật số thu phí vận chuyển và tổng hợp thêm chi phí cụ thể cần cấp bù tại địa phương để đảm bảo việc chi trả cho hoạt động vận chuyển từ năm 2024 trở về trước. Các sở, ngành, quận, huyện cũng kiến nghị Sở NN-MT phối hợp với sở, ngành liên quan gỡ khó trong việc trích lại chi phí thu hộ tiền vận chuyển rác; việc sử dụng hóa đơn, chúng từ thu phí, làm rõ phạm vi thực hiện cấp bù kinh phí...

Kiểm toán “tuýt còi” việc bù giá vận chuyển rác thải cho doanh nghiệp

Ngày 7/1/2022, trong thông báo về kiểm toán ngân sách địa phương của TP Hồ Chí Minh, KTNN đã đề nghị thành phố tổ chức, hướng dẫn các địa phương tách khối lượng vận chuyển rác thải sinh hoạt từ các chủ nguồn thải là doanh nghiệp, cơ sở sản xuất kinh doanh, dịch vụ. Lý do, các đối tượng này không thuộc nhiệm vụ chi từ ngân sách, không đặt hàng, đấu thầu, thanh toán từ nguồn kinh phí ngân sách.

Trước yêu cầu này, ngày 2/4/2024, UBND thành phố đã kiến nghị KTNN không tách riêng khối lượng rác của những đối tượng không thuộc diện được trợ giá trên khi tổ chức đấu thầu, thu gom rác thải. Tuy nhiên đề nghị này đã không được KTNN đồng ý. Ngày 17/3 vừa qua, Sở NN-MT đã mời KTNN, Sở Tài chính họp để trao đổi, giải quyết vướng mắc trên, nhưng KTNN tiếp tục đề nghị thành phố căn cứ vào tình hình thực tế ở địa phương và các quy định pháp luật để thực hiện. Cho ý kiến về vấn đề này, Bộ Tài chính cũng đề nghị thành phố không thực hiện trợ giá, thu phí đối với các chủ nguồn rác thải có khối lượng phát sinh từ 300kg/ngày trở lên để chi trả cho hoạt động vận chuyển rác.

Các cơ quan chuyên môn hướng dẫn như vậy, nhưng Sở NN-MT cho rằng quy định hiện hành chỉ đề cập đến nguyên tắc tính giá dịch vụ áp dụng cho đối tượng được cấp bù, đối tượng nào phải tính đúng, tính đủ; chưa có quy định về việc các đối tượng khi đã được thu đúng, thu đủ giá dịch vụ để bù đắp ngân sách thì không được đưa khối lượng rác phát sinh từ các đối tượng này vào chung trong các gói thầu thu gom, vận chuyển rác. Từ đó, Sở NN-MT khẳng định việc đưa khối lượng rác của các đối tượng trên vào chung trong gói thầu vận chuyển rác thải sinh hoạt vẫn phù hợp quy định pháp luật. Và dù vẫn “dính” đến khoản tiền ngân sách chi cấp bù, nhưng trước ý kiến của Bộ Tài chính, Sở NN-MT đã cho rằng không cần tách riêng lượng rác thải từ các chủ nguồn thải hoặc hộ gia đình khi tổ chức đấu thầu thu gom, vận chuyển rác và cũng không cần phải nộp ngân sách các khoản thu của những đối tượng này. Bởi đơn vị trúng thầu sẽ tổ chức thu khoản phí thu gom, vận chuyển rác từ các hộ gia đình và chủ nguồn thải, ngân sách thành phố sẽ chi khoản tiền còn thiếu cho các nhà thầu cung cấp dịch vụ.

Ông Nguyễn Toàn Thắng nêu khó khăn, nếu phải thực hiện tách khối lượng rác của hộ gia đình và các chủ nguồn thải khác ra khỏi gói thầu thu gom, vận chuyển rác của địa phương như yêu cầu của KTNN sẽ dẫn đến giá dịch vụ vận chuyển rác của các địa phương khác nhau. Từ đó dẫn đến mức thu phí của từng địa phương có sự chênh lệch, tạo ra sự so bì và không đồng thuận của người dân cũng như chủ nguồn rác thải. Vì là mức giá vận chuyển bình quân, nên mức thu từ hộ gia đình và chủ nguồn thải có thể thừa hoặc thiếu so với giá thực tế của từng địa bàn. Nếu tách riêng lượng rác thải của hộ gia đình và các chủ nguồn thải khác sẽ dẫn đến thay đổi hệ thống vận chuyển hiện hữu vì địa phương phải xác định khối lượng rác, đăng ký phương tiện vận chuyển riêng biệt để thu gom, vận chuyển rác thải phát sinh từ các đối tượng khác nhau.     

Việc thu phí dịch vụ thu gom, vận chuyển rác thải sinh hoạt tại các địa phương từ lâu đã được giao cho UBND cấp huyện thực hiện, nhưng ông Nguyễn Toàn Thắng vẫn thừa nhận, vấn đề xây dựng và áp dụng giá cụ thể cho hoạt động thu gom, vận chuyển rác thải ở địa phương là việc khó, cần thời gian để các địa phương triển khai. Bởi chính người dân là đối tượng phải trả phí cho lượng rác phát sinh hàng ngày về nhà máy xử lý.

Ngoài ra một loạt các khó khăn khác như một số quận, huyện chậm ban hành và áp dụng mức phí dịch vụ dẫn đến việc khó truy thu khoản phí vận chuyển rác trong giai đoạn trước; việc tổ chức thu ở các địa phương cũng chưa thống nhất; thiếu nhân lực quản lý thu phí dịch vụ ở phường, xã; khó khăn trong xuất hóa đơn, chứng từ vận chuyển… Từ các khó khăn, vướng mắc trong thu gom, vận chuyển rác thải trên, đại diện Sở NN-MT tiếp tục đề xuất thành phố cấp bù kinh phí thu gom, vận chuyển rác thải cho các quận, huyện, bất chấp việc này đã được bộ, ngành chức năng cảnh báo?