Cần lộ trình phù hợp điều chỉnh thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá

Tăng hay giảm thuế thuốc lá cần tính toán tác động tới kinh tế - xã hội

Tăng thuế suất thuốc lá là một trong những biện pháp hiệu quả để giảm ảnh hưởng của thuốc lá đến sức khỏe. Tuy nhiên, vấn đề được các chuyên gia kinh tế quan tâm là trong bối cảnh nền kinh tế đang trong giai đoạn phục hồi, các doanh nghiệp nói chung và doanh nghiệp thuốc lá nói riêng đang gặp nhiều khó khăn do đại dịch, Chính phủ đang mong các doanh nghiệp ổn định sản xuất để làm động lực cho tăng trưởng kinh tế sau đại dịch COVID-19. Ngoài ra, trong tình hình chính trị thế giới đang có nhiều biến động, giá xăng dầu leo thang cùng với mặt bằng giá cả biến động, ảnh hưởng nặng nề đến đời sống công nhân và chuỗi cung ứng, thì việc tăng chi phí kinh doanh của doanh nghiệp sẽ trở thành rào cản không nhỏ cho nỗ lực tái thiết cuộc sống của người dân và đưa doanh nghiệp trở lại đường đua tăng trưởng. Việc tăng thuế TTĐB thuốc lá lúc này ít nhiều sẽ làm tăng gánh nặng cho doanh nghiệp, vì vậy cần tính toán kỹ các tác động kinh tế - xã hội, lưu tâm tới cả những hệ lụy ngoài mong muốn, các đối tượng dễ bị tổn thương trước khi đưa ra quyết định.

Theo TS. Lê Đăng Doanh, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, tăng thuế là chủ trương đúng đắn, tuy nhiên, khi xây dựng thiết kế chính sách cần đưa ra những con số thuyết phục, những công cụ để đo lường và chứng minh tính hiệu quả của chính sách để những chính sách đó thực sự đi vào cuộc sống. Bộ Tài chính và Bộ Công thương cần làm rõ các thông tin, nếu tăng như tính toán hiện nay thì tăng thu ngân sách từ các doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp được bao nhiêu, thất thu ngân sách từ vấn nạn buôn lậu ở mức nào, số lượng người sẽ giảm hút thuốc lá ra sao, dự báo kinh doanh của ngành hàng chịu tác động, an sinh xã hội của những người dân ở vùng trồng, cung cấp nguyên liệu, những lao động trực tiếp cũng như gián tiếp ảnh hưởng thế nào…, từ đó chúng ta cân nhắc mức tăng và lộ trình như thế nào hợp lý, áp dụng thời điểm nào thì mang lại hiệu quả cao, đảm bảo cân bằng, hài hòa giữa các lợi ích.

Cũng từ góc độ chuyên gia kinh tế, PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng, thời điểm thực hiện cũng vô cùng quan trọng để doanh nghiệp có thời gian hồi phục sau đại dịch. Nếu tăng thuế ở thời điểm hiện nay sẽ tác động trực tiếp đến ngành, dẫn đến giảm sản lượng và việc làm, ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập người lao động.

Việc tăng thuế và buôn lậu thuốc lá là 2 vấn đề khác nhau, song thực tế lại chịu sự tác động của nhau và tác động trực tiếp đến doanh nghiệp. Khi tăng thuế, sản phẩm hợp pháp trong nước phải chịu các loại thuế đẩy giá thành sản phẩm lên cao. Trong khi đó, thuốc lá lậu do trốn thuế bán rẻ hơn nhiều so với thuốc lá sản xuất trong nước (cùng chủng loại, cùng phân khúc). Chính vì vậy, người tiêu dùng thay vì sử dụng sản phẩm hợp pháp trong nước sẽ chuyển sang hút thuốc lá nhập lậu giá rẻ.

Nhìn nhận từ góc độ khác, ông Triệu Văn Thìn, Chủ tịch Hội Chống hàng giả & bảo vệ thương hiệu TP. Hà Nội cho rằng, tăng thuế TTĐB đối với thuốc lá là giải pháp mà một số quốc gia đều cân nhắc đến khi cần phải tăng thu ngân sách. Tuy nhiên, càng tăng thuế thì sự chênh lệch giá giữa thuốc lá hợp pháp và thuốc lá nhập lậu, thuốc lá giả (sản xuất trong nước và sản xuất từ nước ngoài) càng rộng và điều này sẽ làm trầm trọng thêm tình hình buôn lậu thuốc lá vốn đã và đang là một vấn đề thách thức hiện tại đối với các cơ quan chức năng.  Chính vì vậy, trước khi đề xuất tăng thuế, cần lưu tâm tới những tác động không mong muốn này và nếu quyết định tăng thuế thì cần phải có những giải pháp tổng thể, đặc biệt là chương trình hành động chống buôn lậu thuốc lá. Tăng thuế mà không có giải pháp chống buôn lậu đi kèm thì hậu quả có thể nhìn thấy trước như: buôn lậu sẽ tăng cao, tình hình an ninh trật tự tiềm ẩn nguy cơ phức tạp.

Ngoài ra, tăng thuế có thể khiến các doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp giảm doanh thu, giảm lợi nhuận, từ đó giảm giá thu mua nguyên liệu, nông dân sẽ thu hẹp vùng trồng, và rồi phải tính toán lại việc chuyển đổi cây trồng, tìm kiếm công ăn việc làm mới cho người lao động. Hiệu ứng "domino" của việc tăng thuế chắc chắn sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến các nỗ lực  trở lại của doanh nghiệp và tái thiết đời sống người lao động.

Cần cân nhắc kỹ trước khi quyết định

Theo PGS. TS. Nguyễn Văn Việt, Chủ tịch Hiệp hội Bia - Rượu - Nước giải khát Việt Nam, việc tăng thuế TTĐB với các mặt hàng đối với mặt hàng hạn chế tiêu dùng (đồ uống có cồn, thuốc lá, …) cần cân nhắc kỹ lưỡng vì đây là những ngành có những đóng góp đáng kể cho xã hội và đất nước thông qua việc nộp ngân sách hàng chục ngàn tỉ đồng mỗi năm và tạo hàng triệu công ăn việc làm bền vững cho người dân.

Tăng thuế chắc chắn không phải là biện pháp hữu hiệu duy nhất để ngăn chặn việc hút thuốc lá hay uống rượu bia từ đó có thể đạt được mục tiêu bảo vệ và năng cao sức khỏe của người dân. Ngoài ra, tỷ lệ trốn thuế thông qua các mặt hàng lậu này cần phải phân tích, đánh giá toàn diện, cụ thể để làm rõ nếu tăng thuế thì tỷ lệ này sẽ thay đổi, gia tăng như thế nào, mục tiêu bảo vệ sức khỏe có đạt được hay không hay người tiêu dùng lại chuyển qua dùng hàng nhập lậu? Ngoài ra, Chính phủ cũng cần tính toán những tác động tiêu cực đối với việc tiêu thụ các mặt hàng sản xuất trong nước hay nhập khẩu hợp pháp, vì bảo vệ công ăn việc làm cho người dân, bảo vệ nền sản xuất trong nước và các doanh nghiệp kinh doanh hợp pháp là điều chúng ta cần đảm bảo khi triển khai bất kỳ chính sách mới nào.

“Theo tôi, cần cân nhắc kỹ trong việc tính toán dự báo đánh giá tác động khi đề xuất tăng thuế. Tăng thuế TTĐB có thực sự tăng thu và nuôi dưỡng nguồn thu bền vững cho ngân sách hay không khi mà sản lượng giảm dẫn đến các loại thuế liên quan giảm và các hệ lụy khác như buôn lậu, sức khỏe người dân, an sinh xã hội,….”, ông Việt nói.