Nhà khoa học quốc tế nói gì về tình trạng ô nhiễm không khí tại Hà Nội?

Xe máy cũ gây ô nhiễm nặng hơn ô tô xăng

“Tình trạng ô nhiễm không khí của Hà Nội khá nghiêm trọng, chỉ hít thở thôi là đã cảm nhận được ngay”, TS. Filippo Giorgi, Trung tâm Vật lý Lý thuyết Quốc tế Abdus Salam (Ý), chia sẻ sau vài ngày có mặt tại Việt Nam tham dự Tuần lễ Khoa học Công nghệ VinFuture 2025.

Trong những ngày ở Hà Nội, ông nhận thấy sương mù khá phổ biến. Song, vị chuyên gia cảnh báo đó không phải sương mù bình thường mà do các chất ô nhiễm gây ra. Khi mắt thường không nhìn thấy bầu trời và những tòa nhà thì đó chính là dấu hiệu cho thấy bầu không khí đang ô nhiễm rất nặng.

TS. Filippo Giorgi cho rằng Bắc Kinh (Trung Quốc) trước đây từng trải qua cuộc khủng hoảng môi trường thậm chí còn tệ hơn những gì Hà Nội đang đối mặt. Song, họ đã nhanh chóng nhìn ra nguyên nhân và có các giải pháp mạnh mẽ, đồng bộ để khắc phục.

“Nên tôi nghĩ rằng ưu tiên đầu tiên ở Hà Nội là phải giải quyết được vấn đề ô nhiễm không khí, bởi đây là tác nhân phổ biến thứ 3 gây ra các ca tử vong sớm”, TS. Filippo Giorgi đề xuất.

Một trong các nguyên nhân mà vị chuyên gia từ Ý nhắc tới, đó là số lượng xe máy chạy xăng khổng lồ đang lưu hành đã đẩy chất lượng không khí của Hà Nội vào ngưỡng báo động. Đặc biệt, ông nhấn mạnh rủi ro môi trường từ các phương tiện cũ bởi “xe máy cũ còn gây ô nhiễm nặng nề hơn cả ô tô chạy xăng”.

Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố hiện có 6,9 triệu xe máy và xấp xỉ gần 1,5 triệu xe máy của các tỉnh khác thường xuyên hoạt động trên địa bàn, trong đó 70% xe máy đang lưu hành là xe cũ. Mô tô, xe máy chiếm 95% lượng phương tiện xe cơ giới.

Các nghiên cứu cho thấy xe máy là nguồn phát thải chính tại đô thị. Cụ thể, các “nhà máy xả thải 2 bánh” gây ra 94% lượng hydrocarbon (HC), 87% khí CO, 57% NOx và 33% bụi mịn PM10 từ giao thông.

Các chuyên gia khuyến cáo, việc tiếp tục sử dụng hàng triệu xe máy cũ không chỉ làm suy giảm chất lượng không khí mà còn gây ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân.

Xe điện là lời giải cho bài toán ô nhiễm của Hà Nội

TS. Filippo Giorgi đánh giá cao việc Chính phủ Việt Nam cũng như thành phố Hà Nội đang thúc đẩy mạnh mẽ việc thay thế xe máy xăng bằng xe máy điện.

Ông cho rằng, lợi ích đầu tiên của việc chuyển đổi là Việt Nam sẽ tiết kiệm được rất nhiều năng lượng vì động cơ xe điện tiêu tốn ít năng lượng hơn so với động cơ đốt trong của xe xăng. Vị chuyên gia nhìn nhận hiện tại đang là thời điểm then chốt để Hà Nội cải thiện chất lượng không khí, trong đó thay thế xe xăng bằng xe điện là một trong những giải pháp tốt.

“Để quá trình chuyển đổi thực sự hiệu quả thì chính quyền cần có những chính sách hỗ trợ và ưu đãi cho người dân để giảm thiểu chi phí”, ông nêu vấn đề.

Cũng liên quan đến việc chuyển đổi năng lượng, GS. Aldo Steinfeld, ETH Zurich (Thụy Sĩ), Chủ nhân Giải Thành tựu trọn đời SolarPACES của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (2024), cho rằng nhiên liệu sinh học không phải là giải pháp thay thế hiệu quả cho xăng truyền thống.

Về bản chất, xăng sinh học được sản xuất bằng cách phối trộn xăng khoáng với một tỷ lệ cồn sinh học (ethanol). Cồn sinh học này được làm từ các nguyên liệu tự nhiên, như sắn, ngô, mía, tảo, hoặc các phế phẩm nông nghiệp khác. Dù phát thải ít hơn xăng khoáng nhưng khả năng nhân rộng của loại nhiên liệu này rất có hạn, không thể đáp ứng nhu cầu tiêu dùng của thế giới.

“Chúng ta cần diện tích đất lớn để trồng sinh khối phục vụ sản xuất nhiên liệu sinh học. Điều đó sẽ cạnh tranh trực tiếp với đất dùng để trồng lương thực”, GS. Aldo Steinfeld phân tích.

GS. Aldo Steinfeld cũng đề cập đến một nghiên cứu mà ông đã theo đuổi suốt 20 năm nay, đó là nhiên liệu hàng không bền vững sản xuất từ nước và CO₂ trong không khí. Tuy nhiên, ông đánh giá đây là loại nhiên liệu rất đắt đỏ, chi phí sản xuất 1 lít cao gấp 4 - 6 lần so với các loại xăng từ nhiên liệu hoá thạch. Trong trường hợp khả quan nhất thì 10 - 15 năm nữa mới có thể kỳ vọng giảm được giá thành. Ngược lại, với sự phát triển mạnh mẽ của các nguồn năng lượng tái tạo thì điện ngày càng rẻ hơn và sạch hơn.

Cũng theo các chuyên gia, việc giải quyết bài toán ô nhiễm không khí cần được đặt trong bức tranh lớn hơn là thách thức về biến đổi khí hậu - tác nhân khuếch đại tình trạng ô nhiễm.

Dẫn các nghiên cứu tại châu Âu, TS. Filippo Giorgi chỉ rõ, khi nhiệt độ tăng lên, nồng độ các chất gây ô nhiễm, đặc biệt là bụi mịn, cũng tăng lên khiến chất lượng không khí xấu hơn. Vào những ngày như vậy, người dân đều nhận được cảnh báo nên ở yên trong nhà và hạn chế đi ra ngoài đường.

Về giải pháp, vị chuyên gia cho rằng Hà Nội cần tính đến các giải pháp để giảm nhiệt độ trong thành phố, như xây dựng các tòa nhà xanh có nhiều bóng mát, trồng nhiều cây hơn, tăng diện tích ao hồ, mặt nước…

“Như Singapore, từ một đất nước khá là nóng và có những thời điểm người ta không làm việc được vào ban ngày ở ngoài trời, nhưng nhờ trồng rất nhiều cây mà tình trạng đã thay đổi”, TS. Filippo Giorgi dẫn chứng.