Nhà văn Lê Lựu: Khi nhân vật...“bật” lại tác giả
Và đây là điều mà một số người sáng tác văn xuôi đã từng gặp. Tuy nhiên, "gặp" nhiều và hầu hết diễn ra với những nhân vật nổi cộm trong các tác phẩm chủ chốt của mình như trường hợp nhà văn Lê Lựu, âu cũng là một điều … lạ.
Trước tiên, xin kể về một số nhân vật trong tiểu thuyết "Thời xa vắng".
Hẳn nhiều bạn đọc còn nhớ, khi viết về Tuyết (cô vợ đầu của Giang Minh Sài), Lê Lựu đã không giấu được cái nhìn lạnh lùng, pha lẫn ác cảm. Sự thật, nếu phân tích một cách thấu đáo thì Tuyết cũng chỉ là nạn nhân của hoàn cảnh xã hội.
Chính bởi vậy mà khi một cây viết đặt câu hỏi, đại để: Giá như tác giả có thái độ ưu ái hơn đối với Tuyết, chắc giá trị nhân văn của tác phẩm sẽ cao hơn, Lê Lựu đã thành thực trả lời: "Đúng là khi viết, tôi vẫn còn vương vấn nỗi niềm riêng tư của anh nông dân. Khi in tác phẩm ra, bình tĩnh đọc lại, tôi cũng thấy không nên xử sự với Tuyết như vậy". Và ông "tự dặn mình, nếu tác phẩm được tái bản, tôi sẽ sửa chữa đôi chút ở phần này" (Báo Văn nghệ, số ra ngày 27/12/1986).
Với nhân vật Giang Minh Sài, cũng trên số báo Văn nghệ ra tháng 12-1986, một bạn viết sau khi đưa ra nhận định: "Lê Lựu phê phán những "dư luận", những hoàn cảnh đã tạo nên một Giang Minh Sài như vậy, đồng thời, anh cũng phê phán cả nhân cách của Sài trong cuộc sống", đã tỏ ra không tán thành cách kết truyện của tác giả (cho Sài về quê làm chủ nhiệm hợp tác xã): "Chẳng lẽ ai cứ không hợp tạng với thành phố thì đều nên về quê làm chủ nhiệm hợp tác xã như Sài?...
Vả lại, Sài chỉ không gặp may mắn trong tình yêu đôi lứa, chứ trong công tác, học hành, Sài đâu phải là người không gặp may mắn ở thành thị. Trước đó, Sài còn đủ điểm thi để đi nghiên cứu ở nước ngoài cơ mà?". Nhà phê bình văn học Thiếu Mai, trong bài viết có tên gọi "Nghĩ về một "Thời xa vắng" chưa xa" cũng chung quan điểm này và cho rằng, hướng giải quyết nói trên của tác giả đối với Giang Minh Sài là "bất hợp lý", còn mang tính "áp đặt". Có thể nói, số người "bênh vực" nhân vật Sài trước giải pháp Lê Lựu đưa ra ở hồi kết không phải là ít.
Nhân vật Châu (vợ sau của Giang Minh Sài), mặc dù từng được tác giả dành cho những lời… đay đả, song với một số người đọc, cô vẫn để lại trong họ sự nể phục nhất định. Như tác giả bài viết trên báo Văn nghệ số ra tháng 12-1986 đã dẫn lời một anh bạn: "Cái cô Châu ấy, nhiều khi cũng quá đáng, quá thể nhưng mình phục cô ta ở chỗ, cô ta dám chịu trách nhiệm về hành động của mình, cuộc đời mình. Đã mấy người ở trước tòa, không khảo mà xưng, đã dám nói với tòa rằng để cô ta nuôi đứa con thứ nhất vì đứa con ấy "không phải là con của anh Sài".
Cũng trong tiểu thuyết "Thời xa vắng" có một nhân vật phụ là gã thợ điện. Tác giả tạo dựng nên gã với một thái độ không mấy thiện cảm. Về mặt nào đó có thể nói đây là một tên… đểu giả. Ấy thế nhưng, theo như lời kể của nhà thơ Trần Đăng Khoa thì có một thiếu phụ đọc xong cuốn sách đã cho biết cô rất thích nhân vật này: "Đấy là nhân vật hay nhất trong tiểu thuyết Thời xa vắng. Hắn lưu manh, nhưng phải nói là rất tuyệt diệu. Đàn ông như thế mới là đàn ông chứ". Với Lê Lựu, đây quả là một ý kiến hết sức bất ngờ.
Ở tiểu thuyết "Ranh giới", có một nhân vật nữ tên là Ngân. Lê Lựu đã tỏ ra kỳ công khi tập trung khai thác các diễn biến tâm lý của cô gái này. Nhưng rồi, do diễn biến khách quan của câu chuyện, nhân vật cứ dần rời xa vòng tay cảm mến của người đọc. Tác giả Lê Tất Cứ, trong bài báo "Lê lựu và Ranh giới" đã nhận xét: "Lê Lựu đã say mê với nhân vật Ngân do anh xây dựng đến mức cảm thấy như có một cô Ngân đang sống thật… Ngòi bút của anh chân tình và xúc động khi nói về hoạt động cao đẹp của Ngân đã dũng cảm cứu và đưa Xuân - chiến sĩ quân giải phóng bị thương hồi Tết Mậu Thân - về nhà tên đại tá ngụy chạy chữa cho khỏi, rồi đưa anh trở về đơn vị. Tình yêu của hai người nảy nở".
Nhưng rồi, thật bất ngờ, câu chuyện không phát triển theo chiều hướng ấy "Ngân có khoảnh khắc nào đấy là sự cảm phục của người đọc. Nhưng rồi càng về sau, cái đáng giận, sự khinh bỉ lẫn lòng thù ghét nữa cứ hiện ra với người đọc, ấy là khi dấu ấn của lối sống Mỹ hằn nét rất rõ trong Ngân. Ngân đi tìm những cái đáng yêu của kẻ thù cách mạng, rồi quan hệ với chúng như một tình nhân, một kẻ đồng hành". Như vậy, vấn đề được đặt ra trong tác phẩm đã trở nên đa diện và phức tạp hơn…
Làng văn Việt
Nhà phê bình văn học Nguyễn Ngọc Thiện quả là có lý khi đưa ra khái quát sau khi đọc tiểu thuyết "Đại tá không biết đùa" của Lê Lựu: "Chủ đích của tác giả, chính kiến của anh ta và của mỗi nhân vật là rõ ràng, như là muốn khơi lên trong độc giả sự tham gia tranh luận đúng/ sai; nên/ không nên vv…Chính ở đây, trong sự tự ấn định trước này lại là một cách mở rộng tính dân chủ trong tiếp nhận văn học đối với người đọc”