Ở đâu dạy được... viết văn?
Tuy nhiên, học viết văn hiện nay đang trở thành một "xu hướng", khi mà thời gian gần đây, các cơ sở đào tạo nhà văn liên tục được mở ra. Hiện đang có ba nơi ở Việt Nam đào tạo, bồi dưỡng những người viết văn: Khoa sáng tác và lý luận, phê bình văn học, Trường đại học Văn hóa Hà Nội, lớp viết văn của Trường đại học văn hóa Nghệ thuật quân đội và Trung tâm Bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du (tiền thân là Trại sáng tác Quảng Bá - thuộc Hội Nhà văn Việt Nam).
Hai cơ sở nói trên đào tạo theo khóa học 4 năm, ra trường cấp bằng cử nhân, còn Trung tâm của Hội Nhà văn có chức năng bồi dưỡng ngắn hạn vài ba tháng cho những ai có nhu cầu nâng cao nghiệp vụ sáng tác.
Học viết văn sẽ trở thành nhà văn?
Khoa Sáng tác và lý luận, phê bình văn học, Trường đại học Văn hóa Hà Nội vốn dĩ có một lịch sử vẻ vang, vì tiền thân của Khoa này là Trường Viết văn Nguyễn Du với các học viên hiện là những nhà văn, nhà thơ mà tên tuổi được đông đảo bạn đọc biết tới: Hữu Thỉnh, Nguyễn Trí Huân, Nguyễn Khắc Trường, Khuất Quang Thụy, Chu Lai, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lê Thị Mây, Nguyễn Đức Mậu, Trung Trung Đỉnh, Phạm Hoa, Dạ Ngân…
Tuy nhiên, bắt đầu từ khóa 6, trường chính thức sáp nhập thành một khoa của Đại học Văn hóa và khác với những năm trước đó, từ khóa 7 trở đi thì tuyển sinh hàng năm và đổi tên trường thành Khoa Sáng tác và lý luận, phê bình văn học.
Hiện nay khoa đã tuyển sinh đến khóa 10 và đang chiêu sinh khóa 11 (2007 - 2011). Mỗi khóa học tuyển sinh trung bình từ 30-40 sinh viên, không giới hạn độ tuổi. Điều kiện bắt buộc phải có bằng tú tài và tác phẩm. Ở vòng sơ tuyển, học viên phải nộp 5 tác phẩm văn học thuộc bất kỳ thể loại nào hoặc 3 bài nghiên cứu phê bình văn học (ưu tiên những bài đã được đăng báo hoặc xuất bản thành sách).
Sau khi nhận tác phẩm, trường sẽ mời các nhà văn, nhà thơ, các nhà phê bình đọc tác phẩm để phân loại. Những tác phẩm đạt yêu cầu sẽ tiếp tục lọt vào vòng chung tuyển. Thi chung tuyển, ngoài hai môn Văn, Sử, học viên sẽ phải thi năng khiếu gồm hai phần: thi viết môn năng khiếu (240 phút), thí sinh nhận đề tài sáng tác hoặc nhận đề bài phê bình văn học viết tại chỗ và phần thi phỏng vấn trực tiếp từ các nhà văn đã từng đọc tác phẩm sơ tuyển của họ. Môn năng khiếu này sẽ nhân đôi số điểm.
Như vậy, liệu những tác phẩm ban đầu đã cho biết một số dấu hiệu nào của tài năng văn chương hay chưa? Trao đổi với chúng tôi, nhà văn Văn Giá, Chủ nhiệm khoa cho biết: Tôi cũng cho rằng không phải hễ cứ được đi đào tạo ngành viết văn rồi sẽ trở thành nhà văn cả. Vấn đề ở chỗ khác. Đào tạo những người viết văn trẻ có nhiều cách thức khác nhau. Các cơ sở đào tạo những người viết văn trẻ phải có hình thức thi tuyển thế nào đó để nhằm phát hiện ra số những người có năng khiếu.
Dĩ nhiên đã là thi cử, phải chú ý tới cả những bộ môn văn hóa tối thiểu nữa. Khi đã tuyển sinh vào rồi thì các học viên phải được trang bị một nền tảng tri thức ở bậc đại học về ngành văn chương và các môn khoa học xã hội và nhân văn.
Mục đích của việc đào tạo này giúp học viên có một văn hóa nền vừa sâu rộng, vừa chắc chắn. Chỉ có như thế mới tạo đà cho họ dễ dàng trong việc tự học suốt đời. Ngày hôm nay đi học là con đường ngắn nhất để có thể tự trang bị tri thức và phương pháp học tập tốt nhất.
Tự mày mò, có thể cũng sẽ đến đích, nhưng con đường sẽ khổ ải hơn, dễ nản chí hơn. Phải người có trí lực lắm mới thành, còn đại đa số nếu chỉ ăn vào vốn năng khiếu thôi, thường là không đi xa, và nhanh "đứt gánh giữa đường".
Hơn nữa, môi trường đào tạo viết văn còn là nơi kích thích sáng tác, nơi thẩm định đầu tiên, từng bước trang bị cho học viên ý thức chuyên nghiệp của người cầm bút và là nơi truyền cảm hứng cho nhau, ganh đua sáng tạo. Nói vui như một vị giáo sư nọ: Trường Viết văn được ví như cái chuồng gà. Một con gáy, tất cả những con khác cũng muốn gáy theo. --PageBreak--
Trên thực tế thì Khoa Sáng tác và lý luận, phê bình văn học hiện nay đang chiêu mộ được một đội ngũ giảng viên là những chuyên gia đầu ngành trên các lĩnh vực khoa học xã hội, nên về cơ bản, ngay từ ban đầu các học viên đã được trang bị một hệ thống kiến thức lý luận khá vững chắc. Bên cạnh đó là những buổi nói chuyện ngoại khóa của các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng đã cung cấp cho họ những trải nghiệm thực tế sống động.
Không đào tạo "hàng thợ" mà là "hàng tinh lọc"
Đó là lời khẳng định chắc như đinh đóng cột của nhạc sĩ An Thuyên, Hiệu trưởng Trường đại học Văn hóa - Nghệ thuật quân đội. Lớp viết văn của trường này tuyển sinh khóa đầu tiên chỉ vẻn vẹn có 16 học viên. Họ đến từ các quân khu và có 4 học viên là đồng bào dân tộc.
Các tiêu chí được đặt ra ở đây gần giống với cách làm của Trường Viết văn Nguyễn Du thuở sơ khai: Khóa này ra trường mới tuyển khóa khác (4 năm một khóa). Thi đầu vào, tác phẩm của học viên bắt buộc phải được đăng tải trên báo chí, các tác phẩm này sẽ được hỏi kỹ lưỡng ở phần thi vấn đáp.
Học viên ở môi trường quân đội nên họ có thuận lợi rất nhiều mặt, ngoài việc học tập và sáng tác, họ không phải lo nơi ăn chốn ở, không phải lo tiền học phí. Cái được của họ là được sống và học tập ngay ở Thư viện Quân đội, một nơi mà nguồn sách báo dồi dào, mạng Internet update liên tục cung cấp, bổ sung kiến thức hàng ngày.
Họ có một diễn đàn sẵng sàng đăng tải các tác phẩm đạt yêu cầu, đó là tạp chí Văn nghệ Quân đội. Các học viên có những buổi ngoại khóa, tiếp cận vốn kinh nghiệm của các nhà văn, nhà thơ đi trước, trao đổi, thảo luận, nộp bài sáng tác để các thầy sửa, góp ý... Nếu học viên có bản thảo, trường sẽ đứng ra in ấn và phát hành để đảm bảo tác phẩm của họ sẽ đến được tay bạn đọc.
Nhạc sĩ An Thuyên tin tưởng: "Học viên ở đây được đào tạo bài bản và kỹ lưỡng về chuyên môn. Chúng tôi chú trọng năng khiếu và tự thân chất lượng sẽ đảm bảo ra trường một trăm phần trăm các học viên sẽ có việc làm. Tôi hy vọng các em sẽ trở thành những cây bút tên tuổi, chủ chốt trong quân đội. Nếu không theo con đường sáng tác, chắc chắn rằng học viên ở đây ra trường sẽ trở thành những biên tập viên, những nhà báo...".
Được biết tới đây, song song với việc tuyển sinh viết văn, Trường đại học Văn hóa - Nghệ thuật Quân đội sẽ liên kết với Đài truyền hình mở thêm các lớp về biên kịch, nhiếp ảnh, quay phim, đạo diễn… để tạo "sân rộng" cho các lớp học viên "học" và "hành" ngay khi còn là sinh viên...
Văn chương không chỉ là chuyện của cảm hứng
Trung tâm Bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du trực thuộc Hội Nhà văn thời gian qua khá được dư luận quan tâm vì sự từ chức đồng thời của ba nhà văn trong Ban giám đốc lớp viết văn khóa 1. Đó là nhà văn Phan Hồng Giang, nhà văn Ma Văn Kháng và nhà thơ Vũ Quần Phương.
Sau một thời gian "đốt đuốc đi tìm thầy", hiện nay, Ban giám đốc Trung tâm Bồi dưỡng viết văn Nguyễn Du đã được tái thành lập. Giám đốc là nhà thơ Hữu Thỉnh, hai phó giám đốc là nhà văn Bùi Việt Sỹ và nhà phê bình văn học Nguyên An. Sự "làm mới" Ban giám đốc cũng là sự làm mới của quy trình hoạt động của trung tâm trong thời gian tới.
Thay vì thường xuyên mở các lớp viết văn, Trung tâm sẽ mở nhiều lớp học cả trên nhiều lĩnh vực để cung cấp cho nhà văn những hiểu biết sâu rộng trên mọi mặt kinh tế, chính trị, các tiến bộ khoa học kỹ thuật, âm nhạc, sân khấu, hội họa... Tới đây sẽ là lớp bồi dưỡng (2 tháng) về lý luận, phê bình.
Cái khó khăn của học viên tham gia (nếu ở tỉnh xa) chính là chi phí cho một khóa học. Tính sơ bộ tiền ăn, ở, học phí... mất khoảng trên dưới chục triệu. Vậy, liệu với số tiền đó, nếu không có sự hỗ trợ từ phía Hội, những học viên ở xa (cho dù đã là cán bộ nhà nước), cơ quan chủ quản có đủ hào phóng trích từ số kinh phí đào tạo lại mà cho đi học?
Vấn đề mở trung tâm, mở lớp học để cung cấp cho nhà văn những kiến thức sâu rộng từ các chuyên gia đầu ngành, cao hơn nữa, giúp họ có một môi trường nuôi dưỡng cảm hứng, tinh thần học hỏi và sự thôi thúc viết là một nhẽ, nhưng người đi học đủ tâm, đủ lực để tham gia lại là chuyện khác. Bởi văn chương, như nhà phê bình văn học Nguyên An nói, không chỉ là chuyện của cảm hứng.
Nhiều nhà văn nổi tiếng vẫn khẳng định rằng, trường đời mới là một trường học lớn. Tuy vậy, những kiến thức nền móng đầu tiên mà học viên tiếp nhận trong trường đại học vẫn là cái "khung" trang bị vững chắc để họ đi xa hơn trên con đường đã chọn..