Eurovision và Intervision: Hai hướng đi, hai góc nhìn

Từng được tổ chức trong thập niên 1960, chương trình này từ lâu được coi là "đối trọng" của cuộc thi Eurovision nổi tiếng, nơi từng là sân khấu của những huyền thoại như ban nhạc ABBA, diva Celine Dion... Với sự trở lại này, Intervision đang cho thấy hướng đi khác biệt so với thương hiệu nổi tiếng đến từ châu Âu.

Ngược về quá khứ, Intervision là sáng kiến do nhà lãnh đạo Liên Xô Leonid Brezhnev đề ra, từng được tổ chức thành 2 giai đoạn: từ năm 1965 - 1968 tại Tiệp Khắc và từ năm 1977 - 1980 tại Ba Lan. Với format giao lưu âm nhạc giữa các quốc gia, từ những ngày đầu, sự so sánh là không tránh khỏi.

Tuy vậy nếu Eurovision chỉ tập hợp các quốc gia thuộc Liên minh Phát thanh Truyền hình Châu Âu, thì Intervision lại hướng về khối Liên Xô và không ngừng mở rộng phạm vi. Cụ thể, trong "nhiệm kỳ" của Ba Lan, cuộc thi còn thu hút cả các nghệ sĩ đến từ Nhật Bản, Hoa Kỳ và Canada.

Với phiên bản mới, Intervision 2025 cũng cho thấy sự hướng mình ra quốc tế khi có sự góp mặt của 23 quốc gia, chủ yếu đến từ khối BRICS (Trung Quốc, Brazil, Nam Phi, Ấn Độ...), các quốc gia Trung - Cận Đông (Qatar, Ảrập Xê Út...), từng thuộc Xôviết (Belarus, Uzbekistan, Kyrgyzstan...). Ngoài ra còn có khu vực Mỹ Latinh (Colombia, Venezuela...) và châu Phi (Kenya, Ethiopia, Ai Cập...).

Về mặt âm nhạc, nếu Eurovision gây chú ý với những ca khúc Europop sôi động, trào lưu, hiện đại, thì Intervision lại tập trung hơn vào sự đa dạng, khuyến khích các đại diện trình diễn những ca khúc mang đậm tính chất văn hóa riêng biệt. Cuộc thi đặt mục tiêu thể hiện sự tôn trọng lẫn nhau, trân trọng những bản sắc độc đáo và truyền thống của mỗi dân tộc. Bên cạnh đó là cam kết hợp tác bình đẳng vì hòa bình và sự thiện chí thông qua "ngôn ngữ" âm nhạc mà ai cũng có thể hiểu dù khác biệt về địa lý, văn hóa...

Thấm nhuần điều này, các gương mặt tham gia Intervision 2025 đã mang đến làn gió mới thay vì chất nhạc đi theo xu hướng. Đơn cử Moustafa Saad đại diện cho Ai Cập vốn là một nghệ sĩ độc tấu tại Nhà hát Opera Alexandria chứ không thuộc dòng chính. Trong khi đó Nidia Gongora của Colombia cũng nổi tiếng với các ca khúc sáng tạo đậm tính dân gian, bản địa, sử dụng nhạc cụ mộc thay vì điện tử hay kỹ thuật phòng thu...

Cũng theo hướng này, ở "Phù Đổng Thiên Vương", nhạc sĩ Hồ Hoài Anh đã mang đến chất Việt qua việc sử dụng khổ đầu bài thơ "Tre Việt Nam" của nhà thơ Nguyễn Duy để Đức Phúc hát nảy hạt theo lối ca trù, trong khi bản phối của DuongK bên cạnh dubstep và EDM sôi động thì cũng có sự xuất hiện của sáo, đàn bầu...

Trên màn hình LED khi tiết mục diễn ra, Đức Phúc đã mang đến hình ảnh Thánh Gióng choáng ngợp. Phần vũ đạo của nam ca sĩ cũng được biên đạo với các đạo cụ gồm tre và chiếu, kết hợp cùng các chuyển động cơ thể đẹp mắt, tất cả đã tạo nên tổng thể ấn tượng. Nam ca sĩ cũng diện áo dài cách tân cùng nón lá, cho thấy bản sắc Việt độc đáo và không trộn lẫn.

Nội dung bài hát và thông điệp nhắn gửi ở Intervision cũng tương tự thế, đa số là những bài hát được lấy ra từ bản sắc riêng biệt của từng quốc gia. Về mặt lý thuyết, điều này cũng trùng khớp với Eurovision khi luật đề ra là không nhắc đến hoặc đề cập đến chính trị, nhưng không khó thấy có không ít lần điều này bị vi phạm.

Chẳng hạn vào năm 2016, nữ ca sĩ Jamala của Ukraine đã giành chiến thắng với ca khúc "1944", trong đó cô đã nhắc đến chính sách trục xuất người Tatar ở Crimea mà rõ ràng là một sự kiện chính trị. Việc tham gia hay không tham gia cũng không ít lần khởi phát từ yếu tố này.

Đơn cử vào năm 1975, Hy Lạp đã rút khỏi Eurovision sau khi Thổ Nhĩ Kỳ có hành động quân sự tại Síp, để rồi một năm sau đó, vị trí đảo ngược khi Hy Lạp đăng ký dự thi với một bài hát phản ánh sự kiện này. Vào năm 2012, Azerbaijan cũng bị kêu gọi tẩy chay khi trở thành quốc gia đăng cai vì những chính sách thiếu hợp lý khi xây dựng sân vận động dự kiến tổ chức cuộc thi...

Từ đó có thể thấy rằng việc coi 2 cuộc thi là "đối trọng" của nhau chưa hẳn chính xác vì lịch sử, sứ mệnh và mục tiêu đều khác hẳn nhau. Theo Dean Vuletic - tác giả cuốn "Postwar Europe and the Eurovision Song Contest" (tạm dịch: "Châu Âu hậu chiến và cuộc thi Eurovision"), ở chương trình phát sóng đầu tiên vào thập niên 1960, Đài Truyền hình Tiệp Khắc đã đề nghị ban tổ chức Eurovision hợp tác để tổ chức một cuộc thi chung nhằm kết nối hai khối Đông - Tây, tuy vậy thì ý định này đã bị từ chối.

Vì vậy có thể khẳng định, Intervision không được sinh ra nhằm gây "chia rẽ" mà là hướng đến mục tiêu thống nhất. Điều đó cũng có nghĩa việc xem Intervision như nỗ lực thể hiện "quyền lực mềm" của Liên Xô trước đó (hay Nga sau này) là không hoàn toàn đúng.

Vuletic cho biết: "Khi xem xét các kho lưu trữ ở Moscow, tôi nhận ra người Liên Xô ở giai đoạn đó không mấy hứng thú với cuộc thi này. Với thị trường nội địa rộng lớn, họ không cần thêm Intervision để có thêm khán giả". Ông lý giải việc Ba Lan đăng cai và mời thêm nghệ sĩ đến từ nước khác không mang hàm ý phô bày sức mạnh, mà chỉ đơn giản là muốn "thu hút sự chú ý của các hãng thu âm phương Tây".

Vuletic nói rõ hơn: "Eurovision luôn bị chỉ trích vì tốn kém, chất lượng bài hát không mấy hấp dẫn và cách thức bình chọn cũng không công bằng, vì vậy lúc đó Liên Xô thậm chí còn không chắc mình có muốn tiếp tục cuộc thi này nữa không".

Điều này cho thấy theo thời gian, Intervision đã có dấu ấn riêng biệt, từ đó hậu thuẫn cho nhiều gương mặt nghệ sĩ nổi bật. Chẳng hạn nhờ góp mặt ở chương trình này mà ca sĩ người Séc Karel Gott đã trở thành nghệ sĩ bán chạy nhất thị trường trong nước, phát hành hơn 100 album và bán được hơn 100 triệu đĩa trên toàn thế giới (với 23 triệu trong số đó là ở Đức).

Người chiến thắng đồng hương năm 1977 là Helena Vondrácková cũng cho biết: "Bài hát tôi dự thi đã đi vào đời sống của tất cả các quốc gia mà tôi có dịp ghé đến, dù là tại Đức, Nhật, Canada hay nước nào khác". Bà bổ sung thêm: "(Intervision) đã kết nối các nhạc sĩ từ khắp nơi trên thế giới và cho phép chúng tôi xây dựng tình bạn bền chặt". Điều này cho thấy Intervision có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, hoàn toàn độc lập.

Năm nay, điều đó cũng có thể nhìn thấy trong thông điệp mà Tổng thống Nga Vladimir Putin đưa ra trong một đoạn clip mở màn chương trình, trong đó ông nói qua cuộc thi, Nga ủng hộ "sự hợp tác mang tính xây dựng" và thúc đẩy sự hiểu biết "thông qua đối thoại và tôn trọng lẫn nhau". Ngoại trưởng Sergey Lavrov cũng phát biểu trước báo giới: "Những gì chúng tôi đang làm hoàn toàn trái ngược với những nỗ lực lợi dụng thể thao, nghệ thuật hay bất kỳ hoạt động nhân văn nào khác nhằm trục lợi chính trị".

Ở đêm chung kết, điều này càng rõ hơn khi sau phần trình diễn của mình, nam ca sĩ Shaman của nước chủ nhà chia sẻ mong Ban giám khảo không xem xét phần trình diễn của bản thân khi xếp hạng tranh giải vì "Lòng hiếu khách là không thể thiếu trong tâm hồn người Nga, do đó mà tôi biết mình không có quyền giành chiến thắng. Tôi đại diện cho nước Nga và nước Nga đã giành chiến thắng khi mời được rất nhiều 'anh em' cùng nhau tham gia". Đức Phúc sau khi nhận giải cũng nói lời cảm ơn Ban tổ chức vì sự công bằng và ý nghĩa.

Paul Jordan - nhà nghiên cứu văn hóa đại chúng, người nhiều thập niên đã theo dõi cuộc thi Eurovision - nhận định: "Giống như bất kỳ sự kiện quốc tế nào khác, dù là Thế vận hội hay World Cup, thì chính trị đều có mặt ở đó".

Không thể phủ nhận Intervision cũng có thể chứa những tương tự, như cho thấy nỗ lực mang đến một "chân dung" mới về nước Nga, chính sách xoay trục khỏi phương Tây cùng mối quan hệ đang ấm dần lên giữa Moscow và Bắc Kinh... Tuy vậy những giá trị về mặt kết nối, giao lưu, thấu hiểu lẫn nhau mà cuộc thi này làm được mới thực sự quan trọng và có ý nghĩa. Qua đó đồng thời cho thấy sự khác biệt với Eurovision như một cái tên đã có giá trị và chỗ đứng riêng.