Giải thưởng văn hóa nghệ thuật: Những chiến thắng nhập nhèm

Tại lễ trao giải “Ngôi sao xanh” 2023 diễn ra ở TP Hồ Chí Minh mới đây, hạng mục “Gương mặt điện ảnh triển vọng” được trao cho diễn viên Phạm Huỳnh Hữu Tài (vai Thái Phong trong phim “Hạnh phúc máu”). Kết quả này lập tức dậy sóng dư luận bởi trong danh sách đề cử trước đó, diễn viên này không có tên. Top 3 đề cử được công bố chính thức chỉ gồm Lê Công Hoàng (vai Dương - phim “Tro tàn rực rỡ”), Ngọc Phước (vai Mã Lai - phim “Siêu lừa gặp siêu lầy”), Lưu Ly (vai bé Đông Nhi - phim “Người vợ cuối cùng”).

Khi bị truyền thông chất vấn, đại diện ban tổ chức giải thích rằng: danh sách đề cử ban đầu do ban sơ khảo đề xuất, tổng hợp rồi trình lên hội đồng nghệ thuật. Trong quá trình chấm duyệt, hội đồng nghệ thuật đánh giá cao vai Thái Phong trong phim “Hạnh phúc máu” nên đã quyết định rút đề cử bé Lưu Ly để thay diễn viên này. Theo quy định chấm giải, các thành viên hội đồng có quyền phát hiện, bổ sung và thay đổi các đề cử để phù hợp và đảm bảo không bỏ lọt nghệ sĩ xứng đáng.

Đành rằng hội đồng chuyên môn có quyền thêm bớt bất kỳ đề cử nào, nhưng cái đáng trách chính là ban tổ chức không hề thông báo chính thức đến khán giả về sự thay đổi này. Chỉ đến khi người chiến thắng lên nhận cúp, công chúng mới ngơ ngác nhìn nhau. Lý giải về điều này, ban tổ chức buông một câu gọn lỏn: "Có thể thiếu sót do quá trình chấm giải và chuẩn bị lễ trao giải quá bận rộn".

Vụ việc bất thường chưa từng có tiền lệ khiến khán giả có quyền đặt câu hỏi: người của hội đồng chuyên môn có quyền loại người này, thêm người kia vào phút cuối và vinh danh người đó mà khán giả chẳng hề hay biết, vậy thì việc công bố những gương mặt lọt top đề cử trước đó chỉ là trò vui thôi sao? Khán giả cảm thấy không được tôn trọng khi niềm tin, sự ủng hộ cho nghệ sĩ có mặt trong đề cử coi như công cốc. Và có chắc rằng các nghệ sĩ bị Hữu Tài vượt mặt một cách thiếu công bằng sẽ không tổn thương?

Dù ban tổ chức có khăng khăng khẳng định rằng họ làm việc hết sức công tâm, không phe cánh hay ưu ái nghệ sĩ nào nhưng việc tắc trách, nghiệp dư trong khâu tổ chức đương nhiên sẽ khiến dư luận nghi ngờ về sự minh bạch. “Cú phốt” này khiến nhiều khán giả ngao ngán tuyên bố: “Từ nay không theo dõi cái giải nhảm nhí này nữa”, “Vinh danh người ta mà như trò đùa”…

Ở Liên hoan Phim Việt Nam diễn ra tháng 11/2023, kiểu trao giải khiến nghệ sĩ lẫn khán giả “ngã ngửa” từng diễn ra. Không đến nỗi vắng mặt trong bảng đề cử nhưng vẫn đoạt cúp như diễn viên Hữu Tài nhưng ca sĩ - diễn viên Bùi Lan Hương bị xướng tên khác hạng mục đăng ký ban đầu. Cụ thể, nữ diễn viên được nhà sản xuất đăng ký tranh giải “Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất” với phim “Em và Trịnh”, nhưng tại đêm vinh danh, cô lại giành chiến thắng ở hạng mục “Nữ diễn viên phụ xuất sắc nhất”.

Ông Vi Kiến Thành, Cục trưởng Cục Điện ảnh giải thích rằng lỗi này do nhà sản xuất khi gửi đăng ký mà chưa có xác nhận của đạo diễn phim. Bởi đạo diễn Phan Gia Nhật Linh thừa nhận vai ca sĩ Khánh Ly của Bùi Lan Hương chỉ là vai nữ phụ nhưng có lẽ vai diễn của cô quá ấn tượng nên nhà sản xuất nhầm thành nữ chính. Khi chấm giải, hội đồng chuyên môn nhận thấy sự sai sót này nên chủ động đổi hạng mục cho Bùi Lan Hương. Cũng giống như giải “Ngôi sao xanh”, việc thay đổi này không được thông báo cho nghệ sĩ và truyền thông. Đây là điều đáng thất vọng bởi kiểu làm việc nghiệp dư này không nên tồn tại ở một liên hoan có bề dày như thế.

Lùm xùm của Phạm Huỳnh Hữu Tài ầm ĩ đến nỗi lấn át luôn tranh cãi nổ ra ở các hạng mục khác của giải “Ngôi sao xanh” 2023. Trấn Thành và “Nhà bà Nữ” chiếm sóng hầu hết các hạng mục quan trọng như “Đạo diễn xuất sắc nhất” (Trấn Thành), “Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất” (Lê Giang) và “Phim điện ảnh xuất sắc nhất”. Ở mảng web-drama (phim chiếu mạng), nghệ sĩ hài Trường Giang lập cú đúp với “Chủ tịch giao hàng mang về” khi ẵm giải “Nam diễn viên được yêu thích nhất” và “Nam diễn viên xuất sắc nhất”.

Dư luận bất bình bởi đứng cùng bảng đề cử với Trấn Thành là những tên tuổi gạo cội và đáng gờm như Victor Vũ - phim “Người vợ cuối cùng”, Bùi Thạc Chuyên - phim “Tro tàn rực rỡ”… hay cùng cạnh tranh với Trường Giang là NSƯT Thành Lộc. Nhiều người cho rằng nét diễn của Trường Giang trong “Chủ tịch giao hàng mang về” vẫn một màu cũ kỹ chứ đừng nói là vượt qua khả năng diễn xuất thượng thừa của Thành Lộc. “Nhà bà Nữ” tuy lập kỷ lục phòng vé với doanh thu gần 500 tỷ đồng, nhưng chất lượng chuyên môn vẫn bị đánh giá là kém xa “Người vợ cuối cùng”, “Tro tàn rực rỡ”… Để đỡ ấm ức, số đông khán giả cho rằng giải “Ngôi sao xanh” vốn chuộng nghệ sĩ ăn khách nên việc vinh danh Trấn Thành, Trường Giang là điều không lạ.

Cuối năm là thời điểm các giải thưởng văn hóa nghệ thuật nhộn nhịp vào mùa. Tính sơ sơ trên đầu ngón tay, nước ta có khoảng 20 giải thưởng văn hóa nghệ thuật: Mai Vàng, Làn sóng xanh, Cống hiến, HTV Awards, Ấn tượng VTV, Ngôi sao xanh, Cánh diều, Zing Music Awards, Wechoice Awards... Ai cũng biết giải thưởng rất đáng quý vì nó là nơi tôn vinh nghệ sĩ, ghi nhận đóng góp, cống hiến của họ trong một năm qua. Nhìn qua các gương mặt đóng góp vào bảng đề cử, có thể bao quát bức tranh văn hóa nghệ thuật trong năm. Nhưng việc các giải thưởng thi nhau nở rộ với biết bao ồn ào, cộng với nỗi thất vọng dành cho người chiến thắng khiến khán giả dần ngán ngẩm.

Nhạc sĩ Tôn Thất Lập từng thẳng thắn cho rằng, giải thưởng bây giờ không khác gì gameshow giải trí với nhà tài trợ đứng phía sau. Chiều lòng nhà tài trợ, các giải ngày càng thiên về giải trí, xu hướng thị trường mà bỏ quên chất lượng nghệ thuật, tư cách đạo đức người nhận giải. Nếu giải nào phụ thuộc vào lá phiếu bình chọn của khán giả thì giải thưởng ấy nhanh chóng trở thành cuộc chiến của fan. Nghệ sĩ nào đông fan thì chiến thắng nghiễm nhiên về tay.

Để tạo sự chú ý, nhiều giải không ngại mời những nhân vật lắm tai tiếng đến dự. Gần đây nhất, giải “Mai vàng” có lẽ đã có một mùa giải lần thứ 29 trọn vẹn nếu thảm đỏ không có sự xuất hiện của TikToker Phạm Thoại. “Mai vàng” vốn được mặc định là nơi tôn vinh nghệ sĩ nhiều thế hệ giàu cống hiến, nên người ta ngạc nhiên khi một TikToker lắm thị phi, chuyên giả gái như Phạm Thoại xuất hiện nhố nhăng trên thảm đỏ. Không những được xướng tên, tạo dáng chụp hình, Phạm Thoại còn được MC ưu ái mời giao lưu với khán giả như một nghệ sĩ chính hiệu.

Một thời, Keeng Music Awards khiến người ta choáng váng với tiêu chí vinh danh chỉ dựa vào lượt nghe, lượt xem, tải về của người dùng trên mạng xã hội, trang nghe nhạc trực tuyến, bất chấp nghệ sĩ có tài năng hay dính thị phi hay không. Vậy nên không lạ khi giải này nhanh chóng khai tử.

Ca sĩ Cẩm Ly, Ánh Tuyết, Đan Trường, Đàm Vĩnh Hưng, Mỹ Tâm, Thành Lộc… nằm trong danh sách những nghệ sĩ thường xuyên nói “không” với các giải thưởng bởi họ bị “bội thực” hoặc “dị ứng”. Ca sĩ Ánh Tuyết chỉ rõ: “Mang tiếng là khán giả bình chọn hoặc có dàn giám khảo, hội đồng chuyên môn nhưng lắm giải do ban tổ chức sắp đặt để phục vụ ý đồ của mình. Kiểu tôn vinh này rất tai hại vì nó khiến khán giả nhầm lẫn các giá trị. Ban tổ chức “dắt mũi” thị hiếu khán giả, ấn định khán giả thích cái gì bằng những giải thưởng sắp đặt. Nghệ sĩ thì vin vào giải để đánh bóng tên tuổi. Cái chúng ta cần là ít giải thưởng mà khâu tổ chức minh bạch, công bằng để người được vinh danh cảm thấy tự hào còn khán giả thì tâm phục, khẩu phục”.