Hành trình 30 năm lan tỏa nghệ thuật hát xẩm

Không sinh ra trong gia đình có truyền thống nghệ thuật nhưng từ nhỏ, Mai Tuyết Hoa đã gắn bó với cây đàn nhị nhờ định hướng của người bố yêu nhạc dân tộc. Rồi nhân duyên đã đưa chị gặp nghệ nhân xẩm Hà Thị Cầu khi chị cộng tác với Viện Âm nhạc (thuộc Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam), đảm nhiệm việc tách lời, ký âm, ghi chép lại các tư liệu âm nhạc cổ.

Một lần, giữa những băng đĩa cũ, chị tình cờ nghe được giọng hát của nghệ nhân Hà Thị Cầu. Từng câu hát của bà như "con tằm rút ruột nhả tơ", khiến chị nghe mà không thể dứt ra được. Năm 1998, chị tìm hiểu sâu hơn về xẩm. Năm 2000, chị về Ninh Bình gặp nghệ nhân Hà Thị Cầu, rồi quyết định ở lại hằng tuần liền để ngấm từng nhịp phách, lối nhả chữ, cách buông câu của bà.

Sau đó, Mai Tuyết Hoa tiếp tục tìm đến các cụ Trùm Nguyên, Thân Đức Chinh - những người hát xẩm nổi tiếng ở phố Khâm Thiên (Hà Nội); tìm gặp nhà nghiên cứu Đặng Hoành Loan, nhạc sĩ Hạnh Nhân, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Xuân Hoạch, Nghệ sĩ Ưu tú Văn Ty và nhạc sĩ Thao Giang... để lắng nghe, học hỏi. Với chuyên môn đàn nhị được đào tạo chuyên nghiệp, dưới sự dìu dắt của những nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội, Mai Tuyết Hoa bước vào thế giới hát xẩm với tình yêu say đắm và nhanh chóng tiến bộ.

Không muốn xẩm chỉ là ký ức của quá khứ, chị quyết tâm đưa loại hình nghệ thuật này trở lại với đời sống đương đại. Năm 2005, chị cùng giáo sư Phạm Minh Khang, nhạc sĩ Thao Giang, nhạc sĩ Quang Long, NSND Thanh Ngoan... thành lập Trung tâm Phát triển nghệ thuật âm nhạc Việt Nam, thuộc Hội Nhạc sĩ Việt Nam. Chị cùng nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long thành lập nhóm Xẩm Hà Thành và kể từ đó xẩm được cất lên ở nhiều không gian tại Hà Nội và dần lan tỏa muôn nơi.

Hơn 30 năm bền bỉ theo đuổi, mới đây, chị ra mắt album "Mai Tuyết Hoa - Xẩm trong cõi đời vol 2" gồm 9 bài: "Tre xanh" (thơ Nguyễn Duy, lồng điệu: Nguyễn Quang Long); các bài xẩm mang lời thơ dân gian như: "Một quan là sáu trăm đồng", "Vợ chồng cờ bạc" và "Dạt nước cánh bèo"; cùng các sáng tác của nhạc sĩ Nguyễn Quang Long như: "Ơn cha nghĩa mẹ", "Thăng Long lịch sử oai hung", "Ghen", "Tránh xa tệ nạn", và "Hà Nội 36 chân tình".

Trong album, "Dạt nước cánh bèo" là bài xẩm cổ duy nhất, được Mai Tuyết Hoa đưa vào như một sự kết nối và lời tri ân dành cho người thầy lớn nhất trong cuộc đời nghệ thuật của mình - nghệ nhân hát xẩm Hà Thị Cầu. Các tác phẩm còn lại đều mang cá tính sáng tạo riêng, được viết và lựa chọn phù hợp với chất giọng, phong cách hát xẩm cũng như con đường nghệ thuật mà Mai Tuyết Hoa theo đuổi.

Đặc biệt trong album có nhiều bài do nhà nghiên cứu âm nhạc, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác riêng cho giọng hát xẩm của nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa. Trong số đó, nhạc sĩ Nguyễn Quang Long đã khai thác và vận dụng điệu hát sai - một lối thể hiện từng được các nghệ nhân xẩm xưa sử dụng, đưa vào hai tác phẩm "Ghen" và "Tránh xa tệ nạn", tạo nên màu sắc vừa cổ truyền, vừa mới mẻ trong không gian âm nhạc của album. Đây cũng là hai tác phẩm được đánh giá là khai thác triệt để lối hát xẩm mang bản sắc, cá tính riêng của Mai Tuyết Hoa. Đó là lối hát đanh quánh, hồn nhiên.

"Tránh xa tệ nạn" là một tác phẩm nhạc sĩ Nguyễn Quang Long sáng tác dành cho Mai Tuyết Hoa và con trai chị là Trần Bá Nam Khánh, khi nhạc sĩ mời hai mẹ con tham gia một dự án nghệ thuật âm nhạc truyền thống và hiện đại tham gia tuyên truyền phòng chống tệ nạn về ma túy của Cục Điều tra phòng chống tội phạm về ma túy, Bộ Công an trong năm 2025. Từ những dự án bền bỉ đó, xẩm đã có cơ hội tiếp cận với khán giả và lan tỏa nghệ thuật xẩm rộng rãi hơn.

Mai Tuyết Hoa bày tỏ: "Trong album, tôi lựa chọn đan xen cả xẩm cổ và xẩm mới của hôm nay, với mong muốn khán giả khi lắng nghe có thể tìm thấy cảm xúc hướng về nguồn cội từ xẩm cổ, để từ đó lan tỏa tinh thần xẩm trong đời sống đương đại. Tôi hy vọng album mang đến cho công chúng một trải nghiệm trọn vẹn, tươi mới và đầy cảm xúc với xẩm".

Nhạc sĩ Nguyễn Quang Long cũng cho biết, anh gửi gắm các tác phẩm viết về Hà Nội cho Mai Tuyết Hoa bởi giọng của Mai Tuyết Hoa không có độ thấm, độ dân gian như người thầy lớn của chị - cố nghệ nhân di sản Hát Xẩm Hà Thị Cầu, cũng không có độ thương đến não lòng như các nghệ nhân xẩm thời kỳ trước cách mạng, mà giọng xẩm của Mai Tuyết Hoa như hiện thân của một người hát xẩm của phố phường Hà Nội thời hiện đại, đậm màu dân gian, màu hát xẩm của giai đoạn hiện nay. Vì vậy, Mai Tuyết Hoa phù hợp với dòng xẩm Hà Nội, với những câu hát xẩm tàu điện, thập ân mang phong cách đô thị vừa trữ tình, không quá buồn và vẫn ấn chứa độ dí dỏm nét riêng của hát xẩm.

Hiện nay có nhiều bạn trẻ làm mới xẩm theo tinh thần đương đại, theo nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa đó là một tín hiệu đáng mừng. Chị chia sẻ, mỗi thời đại đều có thị hiếu và nhu cầu thưởng thức riêng, vì thế việc các nghệ sĩ trẻ tìm cách đưa xẩm đến gần hơn với đời sống hôm nay là điều tự nhiên và cần thiết. Với chị, việc kiên trì theo đuổi lối xẩm cổ truyền không phải là sự ngại ngần trước cái mới, mà là lựa chọn phù hợp với con đường nghệ thuật và đối tượng khán giả của mình. "Mỗi người sẽ tìm thấy phong cách phù hợp nhất để trò chuyện với khán giả của mình và tôi tin rằng vẫn có những khán giả yêu xẩm mộc mạc, nguyên bản và giàu chiều sâu truyền thống, yêu xẩm Mai Tuyết Hoa".

Nhìn lại hành trình gắn bó với xẩm, chị cảm thấy tự hào về những dấu mốc đã đạt được cùng đồng nghiệp góp phần tạo nên sức sống cho loại hình nghệ thuật này trong đời sống đương đại. Đó là quãng thời gian đồng hành cùng các bậc tiền bối, nhà nghiên cứu và những nghệ sĩ gạo cội trong nỗ lực phục hồi xẩm; là việc đưa xẩm trở lại không gian diễn xướng truyền thống tại chợ Đồng Xuân trong một thời gian dài; là sự ra đời của nhóm Xẩm Hà Thành, góp phần để tiếng xẩm hiện diện bền bỉ trong đời sống hôm nay; hay vai trò khởi xướng Liên hoan hát xẩm tổ chức tại Ninh Bình.

Nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho rằng nếu so với cách đây gần 30 năm, có thể thấy rõ xẩm đã được phục hồi và không còn đứng bên bờ mai một như trước. Sau các kỳ liên hoan hát xẩm, nhiều câu lạc bộ xẩm trên cả nước đã hình thành và duy trì hoạt động, cho thấy xẩm vẫn đang được cộng đồng yêu mến.

Tuy nhiên, chị cũng thẳng thắn nhìn nhận rằng phần lớn các hoạt động xẩm hiện nay vẫn mang tính tự phát, dựa vào sự tự nguyện và tâm huyết của nghệ sĩ. Công cuộc bảo tồn xẩm vì thế gặp không ít khó khăn. Nhiều năm qua, chị và các thành viên nhóm Xẩm Hà Thành vẫn chủ yếu tự bỏ tâm lực và kinh phí để duy trì các hoạt động. Trong bối cảnh đó, chị cùng các thành viên nhóm trăn trở, liệu các thế hệ học trò có đủ động lực để tiếp tục gắn bó, gìn giữ và phát huy xẩm hay không.

Để xẩm thực sự "sống lại" một cách bền vững và có thể phát triển lâu dài, chị cho rằng rất cần sự vào cuộc của các cơ quan quản lý văn hóa, với những chính sách và hành động cụ thể, thiết thực dành cho nghệ thuật xẩm - không chỉ ở việc tôn vinh, mà còn ở cơ chế hỗ trợ, đào tạo và tạo không gian diễn xướng ổn định. Chỉ như vậy, xẩm mới có thể sống và lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa trong cộng đồng.