Hồn dân tộc trong nhịp màu tranh Tết

Qua những nhịp màu rộn ràng, bố cục phóng khoáng và hình tượng giàu biểu tượng, tranh Tết đã góp phần quan trọng tạo dựng diện mạo mỹ thuật Việt Nam hiện đại, đồng thời kết nối sâu sắc với truyền thống tạo hình dân gian.

Tranh Tết - mạch nguồn văn hóa và ký ức cộng đồng

Trong đời sống văn hóa Việt, Tết không chỉ là thời khắc kết thúc một chu kỳ thời gian, mà còn là dịp để con người trở về với cội nguồn, sum họp gia đình, tri ân tổ tiên và hướng tới những giá trị tốt đẹp. Chính vì thế, hình ảnh Tết sớm trở thành đề tài quen thuộc trong mỹ thuật dân gian, đặc biệt là trong tranh khắc gỗ Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, tranh thờ và hệ thống trang trí đình làng.

Những bức tranh như "Gà đàn", "Lợn âm dương", "Đám cưới chuột", "Vinh hoa - Phú quý", "Chợ Tết", "Múa lân", "Rước đèn"… không chỉ phản ánh sinh hoạt đời thường mà còn ẩn chứa hệ biểu tượng phong phú về ước vọng no đủ, hạnh phúc, sinh sôi và hòa hợp.

Bước sang mỹ thuật hiện đại, tranh Tết tiếp tục được các họa sĩ khai thác như một "trường năng lượng văn hóa" đặc biệt. Tuy nhiên, nếu trong mỹ thuật dân gian, Tết được biểu đạt bằng lối tạo hình ước lệ, phẳng hóa không gian và nhịp điệu trang trí cao, thì trong hội họa hiện đại, đề tài này được tái cấu trúc bằng ngôn ngữ tạo hình mới, linh hoạt hơn, đa dạng hơn, giàu chiều sâu tâm lý và cảm xúc cá nhân. Chính sự giao thoa giữa truyền thống và hiện đại đã tạo nên diện mạo phong phú của tranh Tết Việt Nam suốt thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI.

Nhìn lại lịch sử mỹ thuật Việt Nam hiện đại, có thể thấy tranh Tết đã được nhiều bậc thầy khai thác với những phong cách riêng, góp phần hình thành các xu hướng tạo hình đặc sắc. Nguyễn Phan Chánh mang đến không khí Tết làng quê thuần khiết, đằm thắm trên chất liệu lụa, nơi con người hiện lên trong nhịp sống bình dị, chan hòa thiên nhiên. Tô Ngọc Vân đem lại vẻ đẹp lãng mạn, tinh tế của mùa xuân đô thị, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật hội họa phương Tây và mỹ cảm Á Đông. Trần Văn Cẩn chuẩn mực hóa bố cục và nhịp điệu lễ hội, tạo nên những không gian Tết trang trọng, giàu tính cộng đồng.

Đặc biệt, Nguyễn Tư Nghiêm và Nguyễn Sáng đã mở ra hai hướng tiếp cận hiện đại hóa mạnh mẽ tinh thần dân gian. Nếu Nguyễn Tư Nghiêm trừu tượng hóa, biểu tượng hóa hệ thống tạo hình truyền thống, khai thác sâu cấu trúc tranh Đông Hồ, Hàng Trống và điêu khắc đình làng, thì Nguyễn Sáng lại biểu hiện hóa không khí lễ hội bằng hình khối cô đọng, màu sắc mạnh và cảm xúc mãnh liệt. Hai cá tính sáng tạo ấy đã đặt nền móng vững chắc cho dòng tranh dân gian hóa trong mỹ thuật đương đại.

Chính từ nền tảng đó, nhiều thế hệ họa sĩ tiếp nối đã tiếp tục khai thác đề tài Tết như một không gian thử nghiệm tạo hình. Tranh Tết không còn chỉ là sự tái hiện sinh hoạt mùa xuân, mà trở thành nơi nghệ sĩ bộc lộ tư duy thẩm mỹ, quan niệm nghệ thuật và bản lĩnh sáng tạo. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự xâm nhập mạnh mẽ của các trào lưu nghệ thuật quốc tế, việc trở về với nguồn mạch dân gian càng cho thấy ý thức giữ gìn bản sắc và khẳng định căn cước văn hóa của nghệ sĩ Việt.

Hành trình hiện đại hóa tinh thần dân gian

Trong khoảng hơn hai thập niên trở lại đây, một thế hệ họa sĩ trẻ và trung niên đã xuất hiện với xu hướng khai thác sâu mỹ thuật dân gian, trong đó tranh Tết giữ vai trò quan trọng. Họ không sao chép hình thức cổ truyền, mà tiếp cận di sản bằng tư duy mới, nhằm tái cấu trúc ngôn ngữ tạo hình cho phù hợp với cảm quan thẩm mỹ đương đại.

Họa sĩ Lương Xuân Đoàn, Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam, từng nhận định: "Người trẻ hôm nay không núp bóng truyền thống, mà tự tin thừa hưởng để làm mới kho báu di sản. Nghệ thuật đương đại tưởng dễ mà khó, khi mọi cánh cửa đồ sộ của di sản vẫn rộng mở, đòi hỏi con mắt mới, tư duy mới và bản lĩnh sáng tạo thực sự". Nhận định này có thể xem như một định hướng quan trọng cho dòng tranh Tết đương đại: tiếp nối truyền thống nhưng không dừng lại ở mô phỏng, mà phải chuyển hóa tinh thần dân gian thành ngôn ngữ biểu đạt mới.

Trong dòng chảy đó, nhiều họa sĩ đã tạo được dấu ấn riêng với những tìm tòi nghiêm túc. Có người thiên về trang trí - biểu tượng, có người nghiêng về biểu hiện - cảm xúc, có người kết hợp yếu tố đồ họa và thiết kế đương đại, tạo nên những bức tranh Tết vừa gần gũi vừa mới mẻ. Chính sự đa dạng ấy đã làm giàu thêm diện mạo tranh Tết Việt Nam, mở rộng khả năng tiếp cận công chúng trong bối cảnh đời sống thị giác ngày càng phong phú.

Trong số những họa sĩ trẻ đương đại khai thác đề tài Tết, Mai Xuân Oanh là một gương mặt đáng chú ý. Ở anh, tinh thần dân gian không được tiếp cận như một "mẫu hình sẵn có", mà được xem như nguồn năng lượng tạo hình để tái cấu trúc bố cục, hình tượng và nhịp điệu màu sắc. Những tác phẩm của anh cho thấy sự chắt lọc kỹ lưỡng từ mỹ thuật truyền thống, đặc biệt là tranh khắc gỗ Đông Hồ và Hàng Trống, nhưng được chuyển hóa bằng tư duy hội họa hiện đại.

Điểm nổi bật trong tranh Tết của Mai Xuân Oanh là bố cục phẳng hóa không gian, nhấn mạnh nhịp điệu mảng màu và sự cách điệu hình tượng. Con người, con vật, hoa lá và cảnh vật được giản lược chi tiết, tạo nên cấu trúc tạo hình giàu tính biểu tượng. Màu sắc tươi sáng, tương phản rõ, nhưng không chói gắt, mà được tiết chế để tạo cảm giác ấm áp, rộn ràng, gợi không khí sum họp, đoàn viên.

Không dừng ở việc tái hiện không khí lễ hội, tranh Tết của Mai Xuân Oanh còn gợi mở những tầng ý nghĩa sâu xa hơn: đó là sự gắn kết cộng đồng, là ký ức văn hóa và là niềm tin vào những giá trị bền vững. Chính sự kết hợp hài hòa giữa hình - màu - nhịp điệu đã tạo nên phong cách nhẹ nhàng, tinh tế, giàu chất thơ, giúp tranh của anh dễ dàng tiếp cận công chúng mà vẫn giữ được chiều sâu học thuật.

Sự vận động của tranh Tết trong mỹ thuật Việt Nam cho thấy một hành trình liên tục từ dân gian đến hiện đại, từ truyền thống đến đương đại. Nếu tranh Tết dân gian chủ yếu phục vụ đời sống tín ngưỡng và sinh hoạt cộng đồng, thì tranh Tết hiện đại hướng tới việc biểu đạt cảm xúc cá nhân và khám phá ngôn ngữ tạo hình. Trong bối cảnh đương đại, khi ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật ngày càng mở rộng, tranh Tết còn trở thành một không gian thử nghiệm, nơi nghệ sĩ kết hợp hội họa, đồ họa, thiết kế và nghệ thuật thị giác để tạo nên những hình thức biểu đạt mới.

Tuy nhiên, dù biến đổi thế nào, cốt lõi của tranh Tết vẫn nằm ở tinh thần dân gian và giá trị văn hóa truyền thống. Chính điều đó giúp tranh Tết giữ được sức sống bền bỉ, không bị hòa tan trong dòng chảy toàn cầu hóa. Mỗi tác phẩm thành công đều là kết quả của quá trình đối thoại nghiêm túc giữa quá khứ và hiện tại, giữa di sản và sáng tạo, giữa bản sắc và hội nhập.

Lời kết

Tranh Tết, từ mỹ thuật dân gian đến hội họa đương đại, là một minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của văn hóa Việt. Qua mỗi thế hệ nghệ sĩ, đề tài này lại được làm mới bằng những cách tiếp cận khác nhau, nhưng vẫn giữ được hồn cốt dân tộc. Những tìm tòi của lớp họa sĩ trẻ, trong đó có Mai Xuân Oanh, cho thấy một hướng đi tích cực: khai thác lối tạo hình dân gian như một nền tảng để sáng tạo, chứ không phải như một khuôn mẫu để sao chép.

Trong nhịp sống hiện đại đầy biến động, khi các giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, tranh Tết càng trở nên có ý nghĩa. Không chỉ góp phần làm phong phú đời sống thẩm mỹ, những tác phẩm mang đậm tinh thần xuân Việt còn nhắc nhở mỗi chúng ta về cội nguồn văn hóa, về bản sắc dân tộc và về những giá trị nhân văn bền vững. Đó chính là sức mạnh sâu xa của "hồn dân tộc trong nhịp màu tranh Tết" - một sức mạnh lặng lẽ mà bền bỉ, âm thầm mà lan tỏa.