Khi Oscar cải tổ: Minh bạch AI, nới lỏng tiêu chí

Bảo vệ sáng tạo con người

Trong đó, nội dung về AI được quan tâm hàng đầu, bởi công nghệ này ngày càng cho thấy sự hoàn thiện và đe dọa khả năng sáng tạo của con người. Vào năm 2024, bộ phim “The Brutalist” (tựa Việt: “Dấu ấn cuộc đời”) được đề cử “Phim hay nhất” đã bị chỉ trích vì sử dụng AI để tạo ra một cảnh cuối phim, trong khi ngữ điệu của 2 diễn viên chính cũng được “xử lý” bằng công nghệ này để tăng thêm tính địa phương, phù hợp với nội dung kể về những người Hungary chạ

y khỏi đất nước trước “bóng tối” của đế chế thứ 3. Trước đó, vào năm 2023, cuộc biểu tình của Hiệp hội Diễn viên và Biên kịch Mỹ cũng làm rõ thực tế mối đe dọa của công nghệ nhận diện gương mặt, khi các vai diễn đại chúng có thể bị thay thế bởi kho dữ liệu “phi nhân” này… Những vận động trên cho thấy cần sự thay đổi trước khi loại hình giàu sáng tạo như phim ảnh bị xâm chiếm bởi AI.

Theo điều lệ mới, sắp tới chỉ những vai diễn “được chứng minh là do con người thực hiện” với sự đồng ý của cá nhân diễn viên mới đủ điều kiện nhận giải Oscar ở các hạng mục diễn xuất. Với các đề cử “Kịch bản gốc/chuyển thể xuất sắc nhất”, cũng chỉ có những sáng tạo của con người mới đủ điều kiện xét giải. Trong khi đó các hãng phim, nhà sản xuất và đạo diễn cũng được yêu cầu công khai việc ứng dụng AI vào tác phẩm, qua đó tạo nên thị trường phim ảnh chuyên nghiệp và bền vững hơn. Về phía giải thưởng, cam kết này cũng cho thấy sự tôn vinh công bằng với những tài năng thực sự.

Nhìn chung, những thay đổi này được cả khán giả lẫn giới chuyên môn vô cùng ủng hộ. Theo nhiều chuyên gia, phản ứng của AMPAS là kịp thời, khi gần đây nhiều thông tin về việc áp dụng AI thiếu kiểm soát đã khiến khán giả vô cùng hoang mang.

Có thể kể đến thông tin bộ phim “As Deep as the Grave” (tạm dịch: “Sâu tựa huyệt mộ”) sẽ sử dụng kho dữ liệu về cố tài tử Val Kilmer để đưa ông xuất hiện trên màn ảnh rộng một lần nữa và hoàn thiện bộ phim vẫn còn dang dở trong suốt 6 năm bởi Đại dịch COVID-19 và các yếu tố khách quan.

Cụ thể vào năm 2020, nam diễn viên gạo cội đã được chọn vào vai chính của tác phẩm này, nhưng khi dự án bắt đầu bấm máy, căn bệnh ung thư vòm họng đã ngăn ông đến trường quay. Bởi là nhân vật được “đo ni đóng giày”, nên biên kịch kiêm đạo diễn Coerte Voorhees đã quyết định dùng AI để giữ lại phần xuất hiện của ông. Dù được phía gia đình ủng hộ nhưng chọn lựa này cũng vấp phải nhiều tranh cãi khi việc áp dụng AI vẫn chưa có một khung pháp lý hoàn chỉnh.

Song song với dự án này, quyết định mới nhất của AMPAS cũng sẽ đóng lại cánh cổng chiến thắng một lần và mãi mãi cho… Tilly Norwood. Đây là AI được tạo nên từ nhiều minh tinh nổi tiếng thế giới, được công ty Particle6 xây dựng với tham vọng sẽ là cái tên “không phải con người” đầu tiên thắng giải Oscar ở hạng mục “Nữ diễn viên chính xuất sắc nhất”.

Để cụ thể hóa cho ý định này, trong suốt một thời gian dài, Norwood đã có những chiến dịch ra mắt bài bản, thậm chí còn phát hành MV ca nhạc đầu tiên. Trước đó khi “nhân vật” này trở nên phổ biến, Nghiệp đoàn Diễn viên Mỹ SAG-AFTRA đã lên tiếng phản bác khi Chủ tịch Sean Astin cho biết: “Nhiều người đang cố gắng tạo ra những điều mới mẻ và thú vị cho môn nghệ thuật thứ 7. Không thể phủ nhận đó là môi trường đầy ắp hứa hẹn, nhưng không điều gì có thể thay thế được con người”.

Ghi nhận toàn diện hơn

Bên cạnh trí tuệ nhân tạo, những điều lệ mới cũng thay đổi một cách căn cơ nhiều giải thưởng quan trọng. Cũng được chú ý đặc biệt là việc cho phép một diễn viên có thể được đề cử nhiều vai diễn ở cùng hạng mục. Nếu trước đây một diễn viên không thể được đề cử hai lần cho hai vai diễn có cùng vai trò, mà số phiếu sẽ được so sánh, vai nào có số phiếu ủng hộ nhiều hơn mới được đề cử, thì giờ đây điều này đã đổi khác.

Đơn cử vào năm 2008, nàng Rose của phim “Titanic” là Kate Winslet đã có đến 2 vai diễn gây ấn tượng lớn, lần lượt trong phim “Revolutionary Road” (“Con đường Cách mạng”) và “The Reader” (“Người đọc”). Dù đoạt cú đúp ở giải Quả cầu vàng cho cả hai phim (do tách ra thành vai chính và vai phụ), thế nhưng ở Oscar, cô chỉ được đề cử duy nhất với “The Reader”. Dù sau đó vẫn chiến thắng nhưng giới phê bình cho rằng Winslet đã bị mất đi một đề cử xứng đáng với màn thể hiện xuất sắc trong “Con đường Cách mạng”. Với luật mới, nếu điều này xảy ra, nữ diễn viên sẽ được ghi nhận thêm một đề cử.

Sự chuyển biến này cũng cho thấy sự ghi nhận xứng đáng về mặt chất lượng, thay vì quá cố hữu theo tiêu chí số lượng. Sau cuối, việc này cũng tránh quá trình vận động tiêu cực, khi thực tế cho thấy với các diễn viên có hai màn trình diễn xuất sắc cùng năm, hãng phim và nhà sản xuất thường sẽ phân bổ riêng 2 hạng mục gồm vai chính và vai phụ để tránh số phiếu bị chia đôi.

Trên thực tế thay đổi tương tự không phải chưa từng xảy ra, bởi từ khá lâu, hạng mục “Đạo diễn xuất sắc nhất” vẫn cho phép một tên tuổi xuất hiện 2 lần với 2 phim khác nhau. Chẳng hạn vào năm 2001, nhà làm phim Steven Soderbergh có xác suất chiến thắng cao ngất ngưởng, khi được đề cử cho cả 2 phim “Erin Brockovich” và “Traffic”, sau đó đã được xướng tên ở tác phẩm sau.

Bên cạnh hạng mục Diễn xuất, AMPAS cũng cho thấy cải cách quan trọng ở hạng mục “Phim quốc tế xuất sắc nhất”. Trước đây, mỗi quốc gia sẽ cử một đại diện đủ điều kiện đến tranh giải, nhưng bởi nhiều yếu tố khác nhau về cơ chế kiểm duyệt lẫn lợi ích nhóm phức tạp mà nhiều tác phẩm tuy xứng đáng nhưng lại vắng mặt đáng tiếc.

Có thể kể đến “Anatomy of a Fall” (tựa Việt: “Kỳ án trên đồi tuyết”) dù giành giải Cành cọ vàng tại LHP Cannes 2023 nhưng tác phẩm thay mặt Pháp tranh giải năm đó lại là “Muôn vị nhân gian” của Trần Anh Hùng. Gần đây hơn, dù là một bộ có diễn viên Iran, kể câu chuyện của Iran, nhưng “It Was Just an Accident” thắng giải Cành cọ vàng 2025 của nhà làm phim Iran Jafar Panahi lại đại diện cho Pháp tại Oscar 2026, bởi ông đã vi phạm luật pháp Iran vì làm phim bên ngoài đất nước.

Trước tình thế này, từ năm 2027, bên cạnh mỗi phim do từng quốc gia gửi đến, 6 tác phẩm thắng giải cao nhất tại bộ 6 LHP quốc tế danh giá là Berlin (giải Gấu vàng), Busan (giải Phim hay nhất), Cannes (giải Cành cọ vàng), Sundance (giải thưởng Lớn của Ban giám khảo), Toronto (Giải Platform cho phim có giá trị nghệ thuật cao, dấu ấn đạo diễn mạnh mẽ) và Venice (giải Sư tử vàng) sẽ được tranh giải cùng hạng mục. Ngoài ra, mỗi bộ phim hợp tác quốc tế đều có thể đại diện cho bất cứ quốc gia nào, thay vì chỉ đất nước có tỉ lệ tham gia cao hơn.

Một thay đổi cũng nhận được sự đồng ý là giải thưởng này sẽ được trao cho đạo diễn thay vì quốc gia sản xuất như trước. Đơn cử dù “Sentimental Value” hay “Căn phòng ký ức” là phim thắng hạng mục này tại Oscar vừa qua, nhưng trong các văn bản chính thức, chủ nhân của giải thưởng là Na Uy chứ không phải nhà làm phim Joachim Trier. Từ lần trao giải thứ 99, trên cúp ở hạng mục này sẽ có khắc tên đạo diễn, đồng thời ghi nhận chiến thắng cho nhà làm phim.

Những hạng mục khác cũng có sự điều chỉnh nhỏ, như “Quay phim xuất sắc nhất” sẽ có 20 đề cử tại danh sách rút gọn, thay vì dưới con số này như các năm trước. Trong khi đó hạng mục “Casting - Tuyển chọn diễn viên hiệu quả nhất” cũng sẽ có 3 tượng vàng trao cho 3 thành viên ban tuyển chọn, thay vì 2 như trước đây.

Ở hạng mục “Hiệu ứng xuất sắc nhất”, các thành viên bỏ phiếu bắt buộc phải xem hai bản dựng trước và sau khi áp dụng hiệu ứng dài khoảng 3 phút để đánh giá chính xác. Với hạng mục “Bài hát gốc xuất sắc nhất”, quy định cũng được khắt khe hơn trong việc xác định đâu là ca khúc được đề cử…

Một thay đổi cũng quan trọng khác là từ năm 2029, giải thưởng thường niên sẽ không diễn ra tại Nhà hát Dolby ở Los Angeles như thông lệ hàng năm mà chuyển sang Nhà hát Peacock có quy mô lớn và hiện đại hơn để phù hợp với những yêu cầu thời đại. Những thay đổi trên cho thấy các quy định của AMPAS luôn bám sát thực tế, linh hoạt với sự phát triển của công nghệ nhưng vẫn có sự cam kết mạnh mẽ giữa nghệ thuật và sáng tạo thuộc về con người.