Khi xiếc kết hợp với cải lương kể chuyện lịch sử

Lan tỏa những giá trị lịch sử trong xã hội đương đại

Đây là tác phẩm sân khấu đặc biệt nhằm tôn vinh vị vua anh minh, nhà tư tưởng lỗi lạc, đồng thời là Phật hoàng Trần Nhân Tông - người đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử dân tộc với tài trị nước và lòng từ bi hiếm có.

Kịch bản gốc do TS. Bùi Hữu Dược, nguyên Vụ trưởng Vụ Phật giáo (Ban Tôn giáo Chính phủ) chấp bút; phần chuyển thể cải lương do NSƯT Phan Ngọc Chi đảm nhiệm. Tác phẩm do NSND Tống Toàn Thắng và NSƯT Trần Quang Khải làm đạo diễn; biên đạo múa Tuyết Minh; âm nhạc do NSND Huỳnh Tú sáng tác và dàn dựng.

NSND Tống Toàn Thắng cho biết: "Tôi đã ấp ủ dự án này hơn 3 năm. Tôi mong muốn khán giả khi đến rạp không chỉ thưởng thức một vở diễn hoành tráng mà còn được chiêm nghiệm về trí tuệ và nhân cách của một bậc minh quân vĩ đại".

Vở diễn tập trung tái hiện hành trình cuộc đời của Trần Nhân Tông: từ lúc sinh ra, trưởng thành, đăng cơ, cho đến khi lãnh đạo quân dân Đại Việt kháng chiến chống Nguyên Mông. "Chúng tôi muốn khắc họa một vị vua hội tụ đủ Trí - Dũng - Nhân: anh minh trong trị quốc, nhân hậu trong đối nhân xử thế. Sử còn ghi, sau chiến trận ngài từng cởi áo bào đắp cho tướng giặc tử trận - một chi tiết nhỏ mà chứa đựng tấm lòng vị tha hiếm có" - NSND Tống Toàn Thắng nhấn mạnh.

Không gian sân khấu vuông mở của Rạp Xiếc Trung ương được tận dụng tối đa cho các kỹ thuật xiếc như cầu bật, leo lưới, tung hứng, kết hợp hệ thống âm thanh - ánh sáng - trình chiếu hiện đại. Các trận chiến, khoảnh khắc vua Trần lên Yên Tử sẽ được dàn dựng để khán giả không chỉ "nhìn" mà còn "cảm" được bằng tất cả giác quan.

Một trong những điểm độc đáo nhất của "Trần Nhân Tông" là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa hai loại hình tưởng chừng đối lập: cải lương và xiếc. Đồng đạo diễn NSƯT Trần Quang Khải tiết lộ: "Có những lớp diễn nghệ sĩ cải lương sẽ ca diễn phía trước, đồng thời nghệ sĩ xiếc trình diễn minh họa phía sau. Khán giả sẽ có cảm giác như đang xem một bộ phim sống động ngay trên sân khấu. Đây là kỹ thuật biểu đạt song hành - vừa nghe lời ca, vừa thưởng thức chuyển động hình thể". Hai nghệ sĩ xiếc tài năng NSƯT Thanh Tuấn và NSƯT Bùi Thu Hương từng giành nhiều giải thưởng quốc tế sẽ đảm nhiệm vai chính, tái hiện khí phách và trí tuệ của vua Trần.

Theo NSND Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia, đây là lần thứ ba đơn vị dựng hình tượng Trần Nhân Tông trên sân khấu cải lương. Điểm mới của lần này là định hướng đưa vở diễn trở thành một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng ngay tại phố Trần Nhân Tông (Hà Nội).

"Khán giả, đặc biệt là du khách trong và ngoài nước, khi đến phố mang tên vị vua - Phật hoàng có thể ghé Rạp Xiếc Trung ương để thưởng thức vở diễn. Đây là cách sinh động để họ tìm hiểu lịch sử và tinh thần 'nhân' - 'dũng' của dân tộc" - NSND Triệu Trung Kiên nói.

Vở "Trần Nhân Tông" nằm trong nhóm tác phẩm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đặt hàng năm 2025, hướng tới hai mục tiêu lớn: Tôn vinh công đức tiền nhân, tri ân những giá trị lịch sử - văn hóa của dân tộc; Mang tính giải trí hiện đại, đưa sân khấu lịch sử đến gần hơn với công chúng đương đại, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Với sự kết hợp giữa hai đạo diễn tài năng, NSND Triệu Trung Kiên tin tưởng vở diễn lần này sẽ mang một diện mạo mới, thuyết phục hơn, hấp dẫn hơn và có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn đến công chúng. "Bằng cách kết hợp sáng tạo giữa nghệ thuật truyền thống và kỹ thuật biểu diễn hiện đại, dự án "Trần Nhân Tông" hứa hẹn sẽ trở thành một dấu ấn mới của sân khấu Việt Nam trên con đường đổi mới và hội nhập" - NSND Triệu Trung Kiên chia sẻ. Đó cũng là cách các nghệ sĩ lan tỏa những giá trị của văn hóa, lịch sử đến đông đảo khán giả hôm nay.

Nỗ lực làm mới nghệ thuật truyền thống

Không phải đến bây giờ mà nỗ lực đổi mới của cải lương và xiếc Việt đã bắt đầu từ năm 2022, Nhà hát Cải lương Việt Nam và Liên đoàn Xiếc Việt Nam đã phối hợp sáng tạo kết hợp với nhau để mang đến những tác phẩm độc đáo, nhất là mảng đề tài lịch sử. Đó là dự án “Huyền sử Việt” gồm 4 tác phẩm ca ngợi công đức của 4 vị thánh "tứ bất tử" của người dân Việt Nam là Chử Đồng Tử, Mẫu Liễu Hạnh, Tản Viên Sơn Thánh và Thánh Gióng.

NSND Triệu Trung Kiên cho biết bằng cách kết hợp nhiều loại hình nghệ thuật trong một vở diễn sân khấu, những người thực hiện có thêm nhiều "đất" để thử sức, để khám phá và thỏa mãn khả năng sáng tạo của mình. Nhưng cái khó nhất là làm thế nào để khi đặt cạnh nhau, các loại hình không bị lẫn, bị nhòe vào nhau mà vẫn thể hiện được những nét đẹp riêng; loại hình này tôn vinh, làm bật vẻ đẹp của loại hình kia và ngược lại...

Cũng theo NSND Triệu Trung Kiên, để tạo nên sự kết hợp nhuần nhuyễn đòi hỏi những người sáng tạo vừa phải mạnh dạn, quyết tâm trong thử nghiệm, vừa phải tài tình, khéo léo trong xử lý. Đối với các nghệ sĩ biểu diễn thì sự kết hợp này sẽ mang đến cơ hội để họ được cọ xát, giao lưu với các đồng nghiệp ở nhiều loại hình nghệ thuật khác. Song, đây cũng là thách thức buộc họ phải học hỏi và khám phá, đa dạng hóa năng lực diễn xuất của bản thân.

Rõ ràng, việc kết hợp nghệ thuật cải lương với nghệ thuật xiếc tạo ra không gian mới cho các nghệ sĩ. Ngay việc kết hợp cũng đã gợi ra sự tò mò cho khán giả bởi sự lạ và khác. Các tác phẩm trong dự án “Huyền sử Việt” đã tạo được dấu ấn khi kết hợp tinh tế giữa hai loại hình nghệ thuật: Cải lương với hình thức nhạc, vũ, kịch dân tộc và nghệ thuật xiếc với sự điêu luyện của các trò khéo, những kỹ xảo đặc biệt cùng các tiết mục xiếc người, xiếc thú. Sự đổi mới đó giúp cải lương đến gần hơn với khán giả, nhất là khán giả trẻ.

Ngoài ra, trong thời gian qua, các nghệ sĩ luôn nỗ lực sáng tạo để tiếp cận công chúng như kết hợp giữa cải lương với chèo, xẩm và ca Huế trong vở "Ngàn năm mây trắng". Đặc biệt, vở "Hừng đông" có sự hòa trộn giữa cải lương với âm nhạc đường phố 9X. Trong dự án này, các bạn trẻ ban nhạc đường phố thuộc câu lạc bộ nghệ thuật HUB đã đưa ngôn ngữ rock, jazz, hip-hop... vào vở diễn, tạo không khí mới lạ cho sân truyền thống. Những dự án này được công chúng đón nhận và thích thú.

Gần đây nhất, dự án thử nghiệm “Cánh cửa khép hờ” của NSND Triệu Trung Kiên đã được công chúng đón nhận với nhiều cung bậc cảm xúc khi những đề tài thời đại 4.0 như trí tuệ nhân tạo AI, khoa học viễn tưởng được đưa lên sân khấu cải lương truyền thống.

Theo NSND Triệu Trung Kiên, nghệ thuật cải lương về bản chất là một nghệ thuật mang tính thích ứng, hội nhập và biến đổi cao. Nó có thể tiếp thu mọi giá trị tiên tiến nhất của nghệ thuật sân khấu đương đại thế giới để làm giàu cho ngôn ngữ nghệ thuật của mình. Đó chính là lợi thế vô cùng lớn để nghệ thuật cải lương có thể thích ứng với tình hình và tìm hướng phát triển.

Việc kết hợp giữa xiếc và cải lương tiếp tục minh chứng cho nỗ lực không ngừng sáng tạo của các nghệ sĩ để đưa sân khấu truyền thống đến gần hơn với khán giả, giúp nghệ thuật truyền thống tiếp tục nối dài mạch sống trong xã hội đương đại vốn đang bị chi phối quá nhiều các phương tiện nghe nhìn.