Người kể chuyện giữa nhiều thế giới

Bởi lẽ với sức làm việc, độ tập trung, chọn những đề tài phức tạp, đòi hỏi sự đầu tư lớn về trí tuệ và thời gian, với cách thể hiện nhiều tầng lớp, cộng với mối quan hệ gồm mạng lưới với các cá nhân chuyên môn, tổ chức nghệ thuật quốc tế, những gì Tuấn Andrew Nguyễn gặt hái cho sự nghiệp của mình là điều sẽ xảy ra.

Giải thưởng MacArthur của Mỹ ra đời từ năm 1981 vừa được công bố vào 8/10/2025 là để khen thưởng cho những thành tựu trong quá khứ ở nhiều lĩnh vực đa dạng. Theo công bố từ Quỹ MacArthur, đây là một “sự đầu tư vào sự độc đáo, tầm nhìn sâu sắc và tiềm năng của một cá nhân”, và không yêu cầu người nhận phải nộp các dự án hay báo cáo cụ thể để đánh giá.

Có thể hiểu là giải thưởng giúp cho những người nhận giải năm nay có 22 người ở độ tuổi từ 31 tới 60, không chịu bất kỳ ràng buộc nào. Ban tổ chức MacArthur hy vọng những người nhận giải sẽ không phải lo lắng về “cơm áo gạo tiền” trong 5 năm tới, chỉ tập trung vào sáng tạo và nghiên cứu, mà không cần phải nhận những công việc vốn sẽ đem lại cho họ thu nhập nhưng không tạo ra những gì mới mẻ hay một phát kiến lớn lao.

Họ được kỳ vọng là sẽ tập trung vào tầm nhìn, sự độc đáo của chính mình về những sự kiện, câu chuyện lịch sử thường không được ghi nhận chính thức. Đây là giải thưởng được đề cử ẩn danh và do một hội đồng độc lập lựa chọn.

Kể chuyện để kết nối ký ức cá nhân đến ký ức cộng đồng, kết nối nhiều thế giới

Trong hơn 20 năm qua, những người quan tâm tới nghệ thuật ở Việt Nam biết Tuấn Andrew Nguyễn là một nghệ sĩ đa phương tiện, và trong quá trình sáng tác, anh làm việc như một nhà nghiên cứu xã hội và lịch sử. Các tác phẩm của anh khiến người xem thích thú bởi có nhiều tầng ý nghĩa, có nhiều chiều kích, chứ không có một thông điệp trực diện và duy nhất, được thể hiện dưới nhiều phong cách, chất liệu, phom dạng, hình thức.

Với tôi, Tuấn Andrew là “người kể chuyện giỏi”, tức là người có thể khiến những người xem tác phẩm nghệ thuật cảm thấy được kích thích bởi thông tin, bởi cảm xúc, cảm thấy có động cơ nội tại được mong muốn tìm hiểu nhiều hơn về chủ đề xoay quanh tác phẩm. Những câu chuyện, lòng trắc ẩn, rốt cuộc, mới chính là thứ mà khiến con người kết nối với nhau mạnh mẽ và khiến xã hội loài người tiếp tục là một thế lực mạnh trên hành tinh.

“Kể chuyện là một công nghệ cổ xưa của con người và có thể là một hình thức kháng cự rất mạnh mẽ”, Tuấn Andrew nói trong video trên trang web của giải thưởng. “Kể chuyện có thể là cách tiếp cận đầu tiên của chúng ta để có cảm giác đồng cảm”.

Tuấn Andrew chủ yếu làm việc bằng phim ảnh và các vật thể, kết hợp với những câu chuyện có tính tự sự và bối cảnh lịch sử như chất liệu nền để lật ngược vấn đề, để khám phá lại những câu chuyện ảnh hưởng đến cách con người liên kết với nhau ở hiện tại, đào xới những xung lực, đối chọi quyền lực khác nhau của quá khứ - vốn tạo ra những bất công và đau khổ lớn lao cho con người.

Các tác phẩm trong khoảng 10 năm trở lại đây của anh là thể hiện những trạng thái cả vật lý, tâm lý và tâm linh của con người, vốn là hậu quả kéo dài do bạo lực (chiến tranh, xung đột, giằng xé nội tâm…) và sự tước đoạt (nơi chốn, quê hương, nhân dạng…). Những nỗi đau đó được mô tả với vẻ mỹ cảm riêng để cuối cùng đem đến một cảm giác chữa lành và kết nối cho cả nhân vật trong tác phẩm và cả những người thưởng thức tác phẩm.

Sinh ra ở Sài Gòn năm 1976 và rời đến Mỹ khi 3 tuổi, trở lại Việt Nam sống và làm việc sau khi tốt nghiệp Viện Nghệ thuật California (California), Tuấn Andrew đặt các bộ phim và tác phẩm điêu khắc của mình giữa bối cảnh lịch sử của các cộng đồng đang vật lộn với những chấn thương chiến tranh và di dời xuyên thế hệ, ở Việt Nam, rồi ở khu vực như Philippines, rồi xa xôi như Senegal, Papua New Guinea, hay xa mà cũng thật gần như Hoa Kỳ.

Là người quan tâm và làm việc với những con người đã trải qua rất nhiều biến cố, bị gạt sang bên lề hay bị lãng quên, Tuấn Andrew nghiên cứu về lịch sử Việt Nam, Mỹ, Pháp và những thế lực thực dân khác. Những tác phẩm nổi bật gần đây của anh có bộ phim ngắn "The Island" (Hòn đảo, 2017), được thực hiện trên đảo Pulau Bidong (Malaysia), nơi có trại tị nạn hoạt động lâu nhất sau chiến tranh Việt Nam. Bộ phim đưa người xem suy ngẫm về lịch sử, ký ức và đạo đức của việc tái thiết xã hội loài người.

Trong quá trình làm việc, Tuấn Andrew thường hợp tác chặt chẽ với người dân địa phương, nơi anh thực hiện tác phẩm. Họ trở thành các nhân vật trong các tác phẩm sắp đặt và dự án của anh. Những lời nói ký ức của họ, hiện vật gia đình, âm nhạc và văn hóa dân gian trở thành một phần trong những câu chuyện và tác phẩm sắp đặt của anh.

Trong khi đó, "The Specter of Ancestors Becoming" (2019) là một tác phẩm sắp đặt video 4 kênh lấy bối cảnh ở Dakar (Senegal), anh tập trung vào con cháu của những người lính Senegal trong quân đội thuộc địa Pháp và những người vợ Việt Nam của họ.

Hay "The Unburied Sounds of a Troubled Horizon" (Chân trời vọng khúc uẩn âm, 2022) là bộ phim lấy bối cảnh ở Quảng Trị, một tỉnh miền Trung Việt Nam chịu những đợt bom rải thảm trong chiến tranh và vẫn còn sót lại đầy bom mìn chưa nổ.

Nhân vật Nguyệt vừa chăm sóc mẹ vừa kiếm sống từ cơ sở phế liệu mà cha mình để lại. Cô tái chế những mảnh bom thành các tác phẩm điêu khắc tinh xảo gợi nhớ đến các tác phẩm của nghệ sĩ thế kỷ 20 Alexander Calder.

Anh trưng bày bộ phim cùng với các tác phẩm điêu khắc làm từ vỏ bom và di vật chiến tranh ở Quảng Trị, gồm các chuông xoay và các chuông gió được điều chỉnh để phát ra âm thanh ở tần số có tác dụng chữa lành. Cách mà Tuấn Andrew thực hành nghệ thuật là cách kể câu chuyện lịch sử theo một cách nhìn khác. Và đó chính là cách mà công chúng cần ở người nghệ sĩ.

Tuấn Andrew tin rằng những nơi chốn có thể kể chuyện và các vật thể lưu giữ câu chuyện. “Những câu chuyện giúp chúng ta vững vàng trong sự hiện diện thể xác của mình”. Trong thời điểm thế giới đang có nhiều chia rẽ, những dự án và góc nhìn của Tuấn Andrew, như anh hy vọng, “có thể mang lại những góc nhìn khác cho mọi người và giúp họ tìm thấy lòng trắc ẩn với nhau và với phần còn lại của thế giới”.