NSND Diệp Lang: Trút hết nỗi buồn vai kép độc

Khởi nghiệp cầm ca

NSND Diệp Lang tên thật là Dương Công Thuấn, sinh năm 1941 tại làng Bình Tiên, quận Châu Thành, tỉnh Sa Đéc (nay là Tân Bình, Châu Thành, Đồng Tháp). Theo lời tự thuật của NSND Diệp Lang, ông sinh trưởng trong gia đình có cha là thầy đờn Ba Diệp. Thuở nhỏ, ông được cha dắt theo đoàn Cải lương Tam Phụng, học ca và đóng những vai phụ. Năm ông 12 tuổi, cha ông lâm bệnh và mất tại quê nhà.

Sau thời gian thọ tang cha, ông trở lại Sài Gòn gia nhập đoàn Cải lương Kim Thoa, rồi đến đoàn Việt Hùng - Minh Chí, sau đó là gánh Phụng Hảo - Ba Vân... nhưng cũng chỉ đóng những vai diễn phụ. Đến khi được soạn giả kiêm bầu gánh Nguyễn Huỳnh (là bạn thân của cha ông) đưa về đoàn Hoài Dung - Hoài Mỹ, ông mới được giao vai chính (vai Hoàng tử trong vở tuồng “Chiếc nhẫn kim cương”). Soạn giả Nguyễn Huỳnh đã đặt nghệ danh cho ông là Diệp Lang (nghĩa là con của ông Ba Diệp). Từ đây, cái tên Diệp Lang ngày càng tỏa sáng trong trên sàn diễn Cải lương.

Ghi dấu ấn ở dạng vai kép độc

Suốt mấy mươi năm đứng trên sàn diễn, NSND Diệp Lang hóa thân nhiều dạng vai diễn khác nhau với đầy đủ các thể loại tuồng như: hương xa, kiếm hiệp, tâm lí xã hội… Thế nhưng, dấu ấn đậm nét nhất của ông chính là những vai kép độc. Trong đó, vai ông hội đồng Thăng trong vở “Đời cô Lựu” (kịch bản của cố soạn giả Trần Hữu Trang) đã tạo nấc thang thành công của ông trên sân khấu Cải lương sau 1975.

Hội đồng Thăng trở thành một vai diễn “để đời” mà ở đó, khả năng ca - diễn của NSND Diệp Lang được kết hợp nhuần nhuyễn, chuẩn mực. Hội đồng Thăng của Diệp Lang thật tinh tế với những chi tiết rất nhỏ mà khắc họa thêm cái tính cách nham hiểm và nhỏ mọn. “Bà đi chợ còn ba cắc đâu sao không đưa cho tôi? Sáng mua gì, chiều mua gì tôi ghi sổ hết”. Khán giả bàng hoàng. Đến câu: “Bà còn tiếc gì nữa, giờ này xương cha nó cũng mục chớ đừng nói tới xương con” thì khán giả nghe rợn cả sống lưng.

NSND Diệp Lang từng thổ lộ trên báo chí: “Tất cả lời thoại và diễn xuất ấy tôi đều ngẫu hứng sáng tạo trên sàn tập, và NSND Bạch Tuyết đã quăng bắt rất lẹ làng. Có thể nói, trong đời tôi, có hai bạn diễn nữ ăn ý nhất là Bạch Tuyết và Hồng Nga, có khi không cần trao đổi, sửa chữa gì hết mà cứ tập là ra tuồng luôn”.

Cũng nhờ phong cách ca ngâm - diễn xuất tài tình của ông, khán giả không còn nhận ra đó là vai diễn trên sân khấu, mà họ tưởng chừng như là nhân vật hiện hữu trong cuộc đời. Sau này, xem một số nghệ sĩ thủ diễn vai ông hội đồng Thăng mới thấy những sáng tạo của Diệp Lang thật là độc đáo. Vai diễn đã góp phần khẳng định NSND Diệp Lang được xếp vào hàng các kép độc hay nhất của sân khấu Cải lương.

Ngoài ra, ông còn thành công rực rỡ qua vai ông hội đồng Dư trong vở “Tiếng hò sông Hậu”. Hội đồng Dư của NSND Diệp Lang ác độc một cách thẳng thừng, không sợ dư luận. Những câu thoại như :“Con ngồi xuống đây ba chỉ cách cho làm ăn”, hoặc “Nếu ở nhân đức thì đời ông nội con làm gì có mấy ngàn mẫu ruộng, thằng tòa Sang đi du học...”, rồi ông ta chỉ dẫn cho thằng rể cách thử lúa, thảy vô thau nước, cách giê lúa, cách vét nồi giũ ống... Quả thật là đáng sợ!

NSND Diệp Lang thổ lộ về vai diễn này như sau: “Soạn giả Điêu Huyền rất am hiểu đời sống và tư chất của người Nam bộ nên mới viết một kịch bản hay đến như vậy. Kịch bản hay đến từng câu, từng chữ, khán giả nghiền ngẫm, thấm thía. Riêng tôi, nhờ hồi nhỏ được nghe chú bác kể về mấy ông hội đồng, nên có ấn tượng trong đầu, sau này diễn mới ra nhân vật. Tôi nhớ, có người kể một ông hội đồng ăn cơm phải có hai người đứng hầu hai bên để chuyên một việc là bới cơm. Ông ăn xong, đưa chén lên, người hầu nào lơ đãng không kịp cầm ngay cái chén là ông chửi. Dễ sợ lắm! Thành ra, đóng vai ác người ta lại nhớ kỹ hơn”.

Không chỉ nổi tiếng trong những vai tuồng trên sàn diễn sân khấu, NSND Diệp Lang còn được người ái mộ yêu mến khi hóa thân thành công nhiều vai tuồng được thu đĩa trong thập niên 1960, 1970 của thế kỷ trước cùng các nghệ sĩ gạo cội như: Thanh Hải, Ngọc Hương, Mỹ Châu, Trường Xuân, Lệ Thủy, Thanh Sang, Phượng Liên, Thanh Nga… Đến nay, những nhân vật do NSND Diệp Lang thể hiện như: Nhượng Phong (Kiếm sĩ Dơi), A Khắc Lữ (Người tình trên chiến trận), Chu Thiên Mã (Mùa thu trên Bạch Mã Sơn), Chu Thiên Cát (Máu nhuộm sân chùa), Hồ Diên Trúc (Xin một lần yêu nhau)… vẫn được người ái mộ nhắc đến.

Thành quả nghệ thuật

Mấy mươi năm gắn bó ánh đèn sân khấu, thành quả nghệ thuật mà NSND Diệp Lang đạt được ngoài sự yêu mến của đồng nghiệp và công chúng, còn là những giải thưởng vô cùng giá trị có thể kể đến như: Huy chương Vàng giải thưởng Thanh Tâm (1963), Bằng Danh dự giải Thanh Tâm (1964), danh hiệu “Nghệ sĩ ưu tú” (1993), Huy chương Vì sự nghiệp sân khấu (2000), giải Mai Vàng (2001), danh hiệu “Nghệ sĩ nhân dân” (2001). Ngoài ra, ông còn được Nhà nước Việt Nam chọn tham gia đoàn nghệ sĩ biểu diễn giao lưu ở nước ngoài cụ thể: một số nước Tây Âu (1984), Mặt trận 479 Xiêm Riệp - Campuchia (1986), Pháp (1997), Úc (1998)…

Còn mãi với thời gian

Do mắc bệnh tim, vôi hóa mạch máu và chứng Parkinson, NSND Diệp Lang đã về với thế giới người hiền ngày 11/3/2023, để lại nhiều tiếc nuối cho người thân, bạn bè đồng nghiệp và giới mộ điệu. Nghệ sĩ Ngọc Nga (Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang) chia sẻ: “Tôi được vinh dự một lần hát chung với chú Diệp Lang trong trích đoạn Cải lương “Trà hoa nữ”.

Đó là năm 2001 chú được nhận giải Mai Vàng của Báo Người lao động. Chú chỉ dạy tôi rất cặn kẽ: từ ánh mắt nụ cười, đến từng lời thoại, câu ca của nhân vật Trà Hoa Nữ. Thấy tôi lo sợ, chú ân cần động viên và sau khi tiết mục diễn thành công chú ôm đầu tôi cười và nói: về quán phở chú Nam Hùng chú bao con. Kỷ niệm này tôi không bao giờ quên được. Giờ hay tin chú ra đi nơi phương trời xa trong lòng tôi vô cùng xúc động. NSND Diệp Lang luôn sống mãi trong tim tôi”.

Khán giả Võ Văn Sơn (Đại học Tiền Giang) xúc động: “Tôi cảm mến NSND Diệp Lang ngay từ lần đầu gặp ông trên màn ảnh sân khấu, vai diễn của ông dễ đi vào lòng người. Ông diễn rất tình cảm và diễn từ chính cuộc đời mình, có lẽ những trải nghiệm của cuộc đời ông đã đưa hết vào vai diễn. Ở NSND Diệp Lang, sân khấu và đời sao gần gũi quá. Tôi không nhớ đã xem bao nhiêu vở tuồng có ông tham gia, vở nào cũng rất người, rất đời...”. Sinh viên Kim Tài (Đại học Hùng Vương TP Hồ Chí Minh) bày tỏ: “Tôi rất yêu mến NSND Diệp Lang. Qua những vai diễn của ông, tôi thấy không thể nào có người khác diễn được tròn vai như ông. Thật đáng tiếc…”.

Tuy ông mất đi, nhưng những gì mà NSND Diệp Lang làm được đã để lại cho sân khấu Cải lương ắt hẳn không chỉ lay động tình cảm các thành viên trong gia đình, bạn bè đồng nghiệp cũng như khán giả, và mọi người vẫn còn nhớ đến ông. Đặc biệt, nhớ những vai diễn ấn tượng đã giúp tên tuổi NSND Diệp Lang luôn “ngự trị” trong trái tim công chúng yêu nghệ thuật Cải lương.