Oscar 2025: Thể loại kinh dị "cởi trói"?

Điều đó có thể nhìn thấy ở hạng mục Phim hay nhất với các đề cử đặc biệt thú vị. Trong đó phải kể đến bộ phim “The Substance” (tựa Việt: “Thần dược”) của nữ đạo diễn Coralie Fargeat. Nói đặc biệt là bởi Viện Hàn Lâm “có truyền thống” không mấy quan tâm đến thể loại kinh dị, khi trong suốt 100 năm lịch sử, chỉ mới có 7 bộ phim thuộc thể loại này được đề cử  Phim hay nhất. Chúng gồm “The Exorcist” (“Quỷ ám”, 1973), “Jaws” (“Hàm cá mập”, 1975), “The Silence of the Lambs” (“Sự im lặng của bầy cừu”, 1991), “The Sixth Sense” (“Giác quan thứ sáu”, 1999), “Black Swan” (“Thiên nga đen”, 2010) và “Get Out” (“Trốn thoát”, 2017).

Trong đó chỉ duy nhất “Sự im lặng của bầy cừu” giành chiến thắng chung cuộc và từ đó đến nay, đã có không ít những năm mà các tác phẩm thuộc dạng xuất sắc của thể loại này không hề xuất hiện. Có thể kể đến những tiếc nuối lớn như “Hereditary” (“Di truyền”, 2018), “Midsommar” (“Lễ hội đẫm máu”, 2019), “Us” (“Chúng ta”, 2019), “NOPE” (“KHÔNG”, 2022)... Bốn bộ phim này đều được thực hiện bởi hai nhà làm phim có nhãn quan khác biệt, được đánh giá cao là Ari Aster và Jordan Peele. Việc chúng không được gọi tên là điều đáng tiếc, cho thấy bản chất thủ cựu và thiếu đổi mới của các viện sĩ Viện sĩ AMPAS trong quá khứ.

Bởi nhìn vào dàn phim trên, có thể thấy để được Viện Hàn lâm chú ý thì các tác phẩm kinh dị phải nỗ lực hơn gấp nhiều lần hơn những bộ phim khác. Trong đó “Quỷ ám”, “Hàm cá mập”, “Giác quan thứ sáu” sở dĩ được gọi tên bởi tính tiên phong trong việc đặt ra chuẩn mực cho các tác phẩm thuộc dòng phim này. Trong khi “Sự im lặng của bầy cừu”, “Thiên nga đen” tuy được gắn mác kinh dị nhưng thật ra lại nghiêng nhiều hơn về hướng chính kịch, khai thác nội tâm vô cùng phức tạp con người - dòng được những người bỏ phiếu Oscar vô cùng yêu thích. Cuối cùng, một ngõ khác để mở cho tác phẩm thuộc dòng phim này là phải có câu chuyện thật sự mới lạ, mà “Get Out” là một ví dụ khi cú twist của nó hấp dẫn đến nỗi Hiệp hội Biên kịch Mỹ (WGA) đã vinh danh nó là kịch bản phim hay nhất thế kỷ 21.

Năm nay “Thần dược” xuất hiện thật ra không phải là một bất ngờ quá lớn, khi trên mặt bằng chung, nó là một tác phẩm có cốt truyện ấn tượng và cách kể chuyện thu hút. Bộ phim xoay quanh nhân vật Elizabeth Sparkle - một ngôi sao thể dục nhịp điệu trung tuổi - đang phải trải qua những ngày khó khăn trước sự đào thải của giới giải trí, khi phải đương đầu với sự thay thế của một thế hệ trẻ hơn. Vào một ngày nọ, cô được một “tổ chức bí ẩn” tiếp cận và cho dùng thử “Thần dược” - thứ sẽ nhân đôi chính cơ thể cô, từ đó tạo ra bản sao trẻ hơn, đẹp hơn, nhiều tiềm năng hơn. Tuy vậy điều ràng buộc là hai bản thể này sống dựa vào nhau và phải xuất hiện một cách xen kẽ cứ mỗi bảy ngày. Tuy một mà hai, tuy hai mà một, họ phải tự mình tôn trọng thế cân bằng mới này.

Thoạt nhìn mà nói, motif của “Thần dược” không quá xa lạ trong thế giới điện ảnh, khi cấu trúc nhân đôi bản thể đã được sử dụng không dưới một lần. Chẳng hạn trong “Us”, bằng việc xây dựng câu chuyện của các doppelganger (hay song trùng), Jordan Peele đã đặt câu hỏi cho nền văn hóa về danh tính, bản thể cũng như phơi bày một nước Mỹ hỗn loạn trong những chia rẽ “bang đỏ”, “bang xanh”...

“Thiên nga đen” với màn diễn xuất ấn tượng của Natalie Portman cũng dùng chính cấu trúc này, qua đó cho thấy “cuộc chiến thiện - ác” giữa những bản thể trong một cá thể thông qua đa nhân cách... Dẫu vậy thì kết cấu này cũng có điểm yếu, khi không sớm thì muộn “lối mòn” là tình tiết chiến đấu của các bản thể cũng sẽ diễn ra và là diễn biến không khó đoán trước.

“Thần dược” cũng được phát triển theo hướng này, nhưng phải nói Coralie Fargeat đã rất thông minh khi xây dựng được rất nhiều yếu tố bên lề để bổ sung vào, khiến cho tác phẩm không chỉ là một bộ phim body horror (lấy các biến hình cơ thể để tăng thêm nỗi sợ), mà còn sở hữu giá trị về mặt văn hóa. Là đạo diễn nữ hoạt động trong guồng máy Hollywood từ lâu được mệnh danh là có định kiến về mặt giới tính, bộ phim cũng đã thể hiện một cách rõ ràng điều đó. Ta thấy điều đó trong động cơ dẫn đến mọi thứ là sự đào thải. Ở tuổi 40, Elizabeth cảm thấy vai trò của bản thân đang bị đe dọa, từ đó đã đẩy cô đến những lựa chọn mở ra bi kịch. Việc chọn vị trí như một ngôi sao thể dục nhịp điệu của Fargeat qua đó cũng phản ánh góc nhìn áp đặt lên họ, thay vì thứ gán giá trị là đóng góp của bản thân, thì bây giờ đây đó là sắc đẹp, sắc vóc cũng như những thứ bề ngoài.

Từ câu chuyện này kết hợp với cuộc chiến bản thể cho thấy lòng tham hư vinh luôn luôn tồn tại trong mỗi phàm nhân, “Thần dược” đã tổng hòa nên một tác phẩm “đủ điều kiện” để được nhìn nhận như một bộ phim hay. Về mặt ý nghĩa là thế, nhưng ở khía cạnh kinh dị, Fargeat cũng làm rất tốt về mặt hiệu ứng hình ảnh. Tác phẩm đánh đúng trọng tâm vào tâm lý người xem ở những cảnh cơ thể phân tách và bị lạm dụng một cách điên cuồng. Khai thác tối đa lợi thế của body horror, phải nói bộ phim đã làm rất tốt việc khơi gợi nỗi sợ muôn đời cố hữu. Ngoài ra tác phẩm cũng đẩy tận cùng yếu tố nhân đôi, qua đó làm hiện thực hóa những nỗi ám ảnh gần như phi thực. Yếu tố này hiện đang là “trào lưu” những năm gần đây mà ta có thể thấy trong “Everything Everywhere All At Once” hay “Love Lies Bleeding”...

Nói về khả năng chiến thắng Phim hay nhất, hiện “Thần dược” vẫn có khả năng chạm đến cúp vàng khi 3 ứng cử viên sáng giá nhất gồm “Emilia Pérez”, “The Brutalist” và “The Conclave” (Mật nghị) đang vướng phải nhiều bê bối. Khác với các năm trước, hạng mục quan trọng này hiện nay không có phim nào chiếm thế áp đảo, khi “The Brutalist” và “Emilia Pérez” được gọi tên ở Quả cầu vàng còn “Anora” thì bất ngờ chiến thắng tại Critics Choice do các nhà phê bình bầu chọn mới đây. Trong các tuần tới, những kết quả chung cuộc từ các giải như BAFTA - “Oscar” Anh quốc, giải thưởng của Hiệp hội Diễn viên (SAG), giải thưởng Tinh thần tự do... sẽ quyết định vị trí chủ đạo của đường đua năm nay.

Trong khi đó nữ diễn viên chính thủ vai Elizabeth Sparkle là Demi Moore - một trong những “thiên thần của Charlie”, bộ phim quen thuộc với khán giả Việt - đã cầm chắc một suất chiến thắng, khi được gọi tên ở các giải thưởng tiền Oscar, từ Quả cầu vàng cho đến Critics Choice. Ở tuổi 62, nữ diễn viên đã chờ quá lâu để tài năng của mình được công nhận.

Tại lễ trao giải Quả cầu vàng, bài phát biểu sau khi nhận giải của cô đã để lại những ấn tượng lớn, khi chia sẻ từ những buổi đầu nhiều người đã coi cô là ngôi sao thương mại và sẽ không có chỗ cho những giải thưởng mang tính hàn lâm. Cũng như Natalie Portman trong “Thiên nga đen” hay Anthony Hopkins trong “Sự im lặng của bầy cừu”, kinh dị luôn là mảnh đất màu mỡ cho các diễn viên thể hiện tài năng, và Demi Moore đã có một màn trình diễn ngoạn mục với các biến thái nhân cách ấn tượng, không chỉ xuất sắc về mặt hình thể mà còn là phơi bày nội tâm của nhân vật này một cách chân thật.

Nếu được gọi tên ở Oscar sắp tới, đây hứa hẹn sẽ là một đêm trao giải đầy cảm xúc khác, kể từ khi Dương Tử Quỳnh, Ke Huy Quan và Brendan Fraser được “công nhận” vào năm 2023. Và nếu “Thần dược” chiến thắng, nó cũng cho thấy thể loại kinh dị từng bị gạt ra rìa hiện đang từng bước được chú ý trở lại, hứa hẹn thêm sự bùng nổ trong thời gian tới.

Và quan trọng hơn, trong bộ phim này, ta cũng thấy lại nhiều sự ảnh hưởng của các tác phẩm kinh điển như “The Shining” (Thị kiến), “Psycho” (Tâm thần hỗn loạn) hay “Carrie” trong những cảnh phim, nên nếu được vinh danh, nó sẽ còn là một sự tri ân cho chính thể loại tạo ra những nỗi ám ảnh, qua đó cho thấy được sự phức tạp của tâm lý người đồng thời phản ánh rất nhiều vấn đề của xã hội hiện nay dưới nhãn quan khác biệt và đầy độc đáo.