Tết, từ "về" đến "ăn"

Trong nhiều trường hợp bất khả kháng - vì thời gian được/có thể khá ít nghỉ mà quãng đường di chuyển lại quá dài chẳng hạn - thì đi bằng máy bay sẽ là lựa chọn tối ưu. Theo tôi, đây chính là một trong những lý do dẫn đến sự tăng giá vé bất thường, và hỗn hào, như ta vẫn thường thấy diễn ra của các hãng hàng không nội địa vào dịp Tết.

Vấn đề không chỉ có vậy. Tôi lấy một thành phố lớn để làm ví dụ: Hà Nội. Năm ngoái, trước Tết vài hôm, một nhà văn nổi tiếng nhắn tin cho tôi: "Nhìn thấy khắp nơi là một cuộc tháo chạy tán loạn, như Sài Gòn tháng 4/1975". Ấy là ông nói cái sự "về quê ăn Tết" đang diễn ra ở Hà Nội đấy. Mà thực ra, sự chuyển dịch dân số ở mức lớn như thế, từ Hà Nội về các thành phố hoặc các vùng quê khác trong dịp Tết, đã diễn ra cả hàng chục năm nay rồi, ít nhất, từ đầu những năm 1990.

Tất nhiên điều đó cũng có cái hay: nó khiến cho những người ở Hà Nội nhiều đời - tạm gọi là người "Hà Nội gốc" đi - có được một Hà Nội thực sự là Hà Nội của mình trong khoảng từ chiều 30 đến hết mùng 1 Tết. Thành phố trở nên rộng rãi, vắng vẻ, sạch sẽ, tĩnh lặng đến kỳ lạ khi mà Tết đã "rút ruột" hầu hết dân ngoại tỉnh, trả họ "về quê ăn Tết".

Nhưng có một câu hỏi: "dân ngoại tỉnh" là những ai? Tôi đoán chắc rằng trong số đó có không ít những gia đình mà cả chồng cả vợ đều đã ở độ tuổi ngũ thập hoặc hơn. Họ có nhà cửa và công việc ổn định ở Hà Nội. Con cái họ sinh ra ở Hà Nội, nói rặt giọng Hà Nội, đã trở thành sinh viên đại học hoặc thậm chí đã bắt đầu đi làm ở Hà Nội.

Nghĩa là, nói cách khác, Hà Nội cũng chính là một thứ "quê" đối với họ, mảnh đất mà, tôi đồng ý với quan điểm của một nữ nhà báo khi viết về chủ đề này: họ phải biết ơn nó không kém việc biết ơn mảnh đất mình đã sinh ra và lớn lên. Ấy thế nhưng, cứ hễ Tết đến là họ lại bầu đoàn thê tử hối hả... "về quê ăn Tết", bỏ mặc Hà Nội, hệt như nó chỉ là nơi mà họ sống nhờ ở tạm, mang thân phận dân nhập cư đến mãn kiếp.

Những người phản đối quan điểm này hẳn sẽ đưa lý lẽ: phải "về quê ăn Tết" là vì còn có ông bà, cha mẹ, anh em bạn bè cũ, họ hàng xa gần, rồi phần mộ tổ tiên v.v... Tôi không bác bỏ, vì những yếu tố ấy, những mối liên hệ ấy quả thực rất quan trọng trong đời sống tinh thần của người Việt Nam. Nhưng không phải vì thế mà "về quê ăn Tết" lại trở thành một cuộc tháo chạy tập thể tưng bừng và đầy tốn kém như thế, lại kéo dài cả chục ngày đến đôi tuần như thế, vừa lãng phí thời gian, vừa lãng phí tiền bạc, vừa gây lắm xáo trộn cho nhịp sinh hoạt bình thường.

Mấy năm gần đây trên truyền thông, truyền hình, báo chí thường có những quảng cáo quảng bá cho ý niệm "về quê ăn Tết" bằng các slogan như: "Tết là đoàn viên", "Tết là gia đình", rồi bằng hình ảnh những đứa con đứa cháu hớt hải tàu xe chạy về quây quần quấn túm quanh ông bà cha mẹ. Cách nay hai ba năm, rapper Đen Vâu cũng từng làm điên đảo mạng xã hội với bài rap "Đi về nhà", được minh họa bằng những hình ảnh thuộc đúng style "về quê ăn Tết", "Tết là đoàn viên", "Tết là gia đình" rất quen thuộc.

Thì, dường như nữ nhà báo kể trên đã nói giúp tôi, khi chị nhắc đến những gia đình gốc ngoại tỉnh mà cha mẹ, con cái đều đang lập thân lập nghiệp ở Hà Nội, đại ý: đấy là gia đình chứ đâu, bận công việc, học hành quanh năm, ngày Tết hãy lo đoàn viên với cái gia đình nhỏ của mình cho thật tử tế, rồi từ từ "về quê ăn Tết", bày tỏ tình cảm trách nhiệm với ông bà vài ngày sau thì có chết ai, việc gì cứ phải cuống cuồng lao mình vào cái thác người kia?

Cứ như tôi nghĩ, "về quê ăn Tết" theo kiểu nó đã và đang diễn ra, có lẽ chỉ hợp nhất với đối tượng sinh viên xa nhà. Một trong những nguyên nhân chủ yếu của ý nghĩ cá nhân này là: các trường đại học thường cho sinh viên nghỉ Tết khá dài, ba tuần, thậm chí có trường là cả tháng. Không "về quê ăn Tết" thì họ ở lại Hà Nội với ai? Và biết làm gì, lấy gì mà ăn bây giờ?

Vâng, ăn. Ăn tết. Nếu xét "Tết" như một danh từ, ta sẽ có hàng loạt động từ đi kèm với nó để chỉ những hoạt động mà người ta thường/ luôn thực hiện vào dịp Tết (Nguyên đán, theo lịch mặt trăng), trong những ngày Tết, như: đón Tết, nghỉ Tết, thưởng Tết, hưởng Tết, vui Tết, chơi Tết, sắm Tết v.v... Nhưng được sử dụng lặp đi lặp lại nhiều nhất, nghĩa là phổ biến nhất, với người Việt Nam, phải là từ "ăn", tức "ăn Tết". Tại sao lại là "ăn"? Tôi cứ nghĩ mãi về điều này.

Tôi không phải một nhà từ điển học hoặc một nhà từ nguyên học lịch sử tiếng Việt để khẳng định từ "ăn" có bao nhiêu nghĩa phái sinh, hoặc có thể được dùng với những nét nội dung ngữ nghĩa mang cảm xúc khác nhau như thế nào. Nhưng chắc chắn nghĩa gốc của từ "ăn" trong tiếng Việt cũng giống từ "thực" trong Hán Việt hay từ "to eat" trong tiếng Anh, dùng để chỉ hành động "ăn" của con người hoặc động vật: ăn lương thực hoặc thực phẩm, biến nó thành máu huyết, thành dưỡng chất để nuôi sống thân thể.

Các nghĩa phái sinh của từ "ăn", như trong câu "con tàu cập cảng ăn hàng", hay "Chúng tôi ăn rừng" - nhan đề một cuốn sách của nhà dân tộc học người Pháp Georges Codominas - có lẽ cũng từ cái nghĩa gốc "ăn" kia mà ra: con tàu được người ta bốc hàng hóa đưa vào bụng/ khoang hầm của nó; và người Thượng ở Tây Nguyên vào rừng khai thác sản vật của rừng, xét cho cùng, rồi cũng chỉ để biến chúng thành thức ăn nuôi miệng.

Nhưng "ăn Tết", theo ý tôi, thì không phải nghĩa phái sinh nào hết. Mà "ăn" là ăn, "ăn" theo nghĩa đen, nghĩa tường minh của từ. Nó phản ánh, theo cách nào đó, sự rơi rớt một phần của cái tâm thức dân tộc trong suốt trường kỳ lịch sử chưa xa: đất nước nông nghiệp lạc hậu, lại chiến tranh liên miên, nhân dân chủ yếu là nghèo đói, thiếu thốn, cái ăn không đủ, cho nên thèm ăn, trước hết là được ăn cho no bụng, sau đấy mới là ăn ngon, "ăn một cách nghệ thuật" (chữ của cụ Nguyễn Tuân). Mà dịp Tết Nguyên đán - cái nhịp mạnh, cái thời đoạn tưng bừng sức sống hội lễ nhất của thời gian một năm - chính là dịp, ngoài những ý nghĩa thiêng của nó, cho phép người dân "có cớ" được ăn, ăn cho no, ăn cho ngon, ăn đến thích khẩu.

Tôi nói điều này là căn cứ vào những thống kê về lượng thực phẩm tiêu thụ và khẩu phần ăn hàng ngày của người dân Việt Nam mà các học giả đầy uy tín như Nguyễn Văn Huyên (Các lễ tết cổ truyền của người Việt), Pierre Gourou (Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ), Pierre Brocheux và Daniel Hemery (Đông Dương, một nền thuộc địa nhập nhằng) từng nêu trong các công trình của họ.

Theo những thống kê ấy thì dân ta cơ bản là thiếu lương thực, thực phẩm, đặc biệt là thiếu thịt đến mức thê thảm. Cho nên Tết là để ăn, là "ăn Tết", nhất là ăn thịt. Bò, dê, lợn, gà gì cũng là thịt. Giò, chả, nem, mọc gì cũng là thịt. Cái bánh chưng, ngoài ý nghĩa tượng trưng cho trời tròn đất vuông, cũng chẳng qua là cách chế biến gạo và thịt sao cho ngon miệng và có thể để lâu được mà thôi (ngày xưa, ở nhiều nơi, người ta bảo quản bánh chưng sau Tết bằng cách bọc bánh cho thật kín rồi ngâm xuống giếng sâu).

Mà không chỉ ở thời phong kiến thối nát hay thời thực dân đế quốc chuyên thói bóc lột tàn bạo mới thế, mà thời bao cấp kéo dài suốt mấy chục năm cũng chẳng khác thế là bao. Rất nhiều hồi ức của rất nhiều người đã nói về cái đói và nỗi ám ảnh được ăn no ở thời này. Tôi thì nhớ đến hai chương đầu trong cuốn tiểu thuyết "Mùa lá rụng trong vườn" của nhà văn lão thành Ma Văn Kháng, tả cảnh chuẩn bị đón Tết ở một gia đình Hà Nội gốc vào "đêm trước Đổi mới".

Ma Văn Kháng không nói về cái nghèo cái thiếu, mà ông mô tả, rất sống động, sự tất bật hồ hởi của người phụ nữ đảm đang trong nhà khi chị bày ra trên nền nhà, trước mắt bố chồng, cơ man nào là thịt, cá, gạo, măng, miến, rau, củ... chói lòa màu sắc và vô cùng hấp dẫn. Tất cả có được là do sự tháo vát, kỹ tính, và cả thói khôn lỏi giành giật của chị. Và tất cả cũng chỉ để phục vụ cho một việc thôi: ăn, "ăn Tết", cho no và cho ngon. Cũng là một kiểu bị ám ảnh bởi sự ăn.

Đến bây giờ, rõ ràng là đời sống và sinh hoạt vật chất của xã hội ta đã khá lên rất nhiều, ít người còn phải lo việc đói, no của cái sự ăn như trước nữa. Nhưng người Việt Nam chúng ta vẫn... "ăn Tết". Một phần, đó là do quán tính dụng ngữ. Nhưng phần khác, có lẽ, do bây giờ cái việc ăn trong ngày Tết nó đã ám ảnh con người theo kiểu khác. Không còn là ăn no nữa, mà là ăn ngon, ăn sang, ăn lạ, ăn độc, ăn để thể hiện đẳng cấp cá nhân, ăn khiến cho thiên hạ phải trầm trồ... Nhưng đây lại là một câu chuyện khác rồi.