Từ lễ hội đến hệ sinh thái sáng tạo đô thị

4 năm không ngừng kiến tạo

Năm 2019, Hà Nội được UNESCO ghi danh trong Mạng lưới các thành phố sáng tạo toàn cầu (UNESCO Creative Cities Network - UCCN), trở thành Thành phố sáng tạo thứ 246 trên thế giới và là Thủ đô thứ 32 được công nhận ở lĩnh vực thiết kế sáng tạo, đến nay mạng lưới đã mở rộng và có 408 thành viên.

Từ đó tới nay, Hà Nội đã triển khai nhiều kế hoạch đổi mới và hội nhập trên nền tảng: "Lấy sự sáng tạo và coi nền kinh tế sáng tạo làm cốt lõi trong tiến trình phát triển thành phố năng động, toàn diện và bền vững".

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội được tổ chức từ năm 2021, cho đến nay đã trở thành một hệ sinh thái đặc biệt: Nơi tụ hội các nguồn lực sáng tạo, nơi đối thoại giữa quá khứ và tương lai để tạo nên bản sắc độc đáo của thành phố - Nơi kết nối di sản với nghệ thuật và công nghệ để tạo nên hệ sinh thái công nghiệp sáng tạo, đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế sáng tạo quốc gia và hội nhập quốc tế...

Lễ hội từng bước khẳng định bản sắc riêng qua những chủ đề đậm chất văn hóa đương đại, cụ thể như: "Khơi nguồn sáng tạo - 2021: Sức sống mới cho di sản", "Thiết kế và công nghệ - 2022: Sáng tạo - Cống hiến - Vì cộng đồng", "Dòng chảy kết nối và di sản sáng tạo - 2023: Thiết kế - Cộng đồng - Sáng tạo", "Giao lộ sáng tạo - 2024: Đối thoại giữa kiến trúc di sản và nghệ thuật đương đại".

4 năm qua, lễ hội Thiết kế sáng tạo đã góp phần khơi nguồn dòng chảy sáng tạo từ cộng đồng, làm sống lại các di sản đã bị lãng quên, chuyển đổi không gian sáng tạo, kết nối giới trẻ và cộng đồng. Đó là cơ sở để huy động và kết nối các nguồn lực, thúc đẩy chính sách phát triển kinh tế sáng tạo của Thủ đô.

Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026 được định hướng sẽ vượt lên một sự kiện văn hóa, nghệ thuật thường niên hay một lễ hội thông thường để trở thành một thiết chế sáng tạo đô thị, nơi hội tụ, thử nghiệm và lan tỏa những ý tưởng mới, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của cộng đồng người dân Thủ đô.

Năm 2026, sự kiện này sẽ chuyển dịch từ "Tổ chức lễ hội" sang "Xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đô thị" với tư duy liên ngành, kết nối. Theo đó, các hoạt động chính trong lễ hội theo định hướng xây dựng nền kinh tế sáng tạo - trung tâm kết nối, diễn đàn và thử nghiệm mô hình kinh tế sáng tạo, cụ thể với các lĩnh vực: Hoạt động triển lãm sáng tạo; Hội chợ sáng tạo; Diễn đàn sáng tạo; Cuộc thi sáng tạo; Dự án sáng tạo; Giải thưởng thiết kế sáng tạo; Quỹ sáng tạo; Cơ sở hạ tầng sáng tạo.

Điểm khác biệt của lễ hội năm nay là sự lan tỏa tinh thần sáng tạo trên toàn thành phố với việc phân chia thành những khu vực cụ thể. Đó là “Không gian di sản” (Khu vực chợ Đồng Xuân - Bắc Qua và Trung tâm công nghiệp văn hóa Đồng Xuân), “Không gian Kẻ Chợ” (khu vực phố cổ Hà Nội với 36 phố hàng), “Không gian tương lai” (khu vực mạng lưới các công viên trên địa bàn thành phố), “Không gian sinh thái” (Bãi Giữa sông Hồng) và “Không gian cộng đồng” (trên toàn bộ thành phố).

Đây được xem là bước đổi mới để tạo dựng các không gian sáng tạo mang tính bền vững, dài lâu, có sự kết nối chặt chẽ các nguồn lực. Tuy nhiên, để tạo ra một hệ sinh thái sáng tạo đô thị bền vững vẫn còn rất nhiều khó khăn.

Cần hạ tầng cho hệ sinh thái sáng tạo phát triển

Trong tọa đàm "Từ lễ hội thường niên đến hệ sinh thái sáng tạo đô thị" diễn ra sáng 11/1, tại Nhà bát giác hồ Gươm (phường Hoàn Kiếm), các diễn giả đã chia sẻ về những thế mạnh và điểm nghẽn giúp Hà Nội phát triển hệ sinh thái sáng tạo.

Theo bà Bùi Thị Thu Thủy, Phó trưởng Phòng Quản lý di sản, Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, nhìn lại chặng đường 4 năm của lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội sẽ thấy, điều kiện then chốt để một lễ hội văn hóa có thể chuyển thành một nền tảng kiến tạo hệ sinh thái sáng tạo đô thị chính là yếu tố cộng đồng.

Hà Nội đã lựa chọn một lộ trình chắc chắn khi bám sát các khuyến nghị và tiêu chí phát triển của UNESCO, trong đó cộng đồng vừa là nguồn lực trung tâm, vừa là đối tượng thụ hưởng, hướng tới sự phát triển bền vững. Từ một không gian nhỏ ở 22 Hàng Buồm đến nay, lễ hội Thiết kế sáng tạo đã tạo dấu ấn lớn trong cộng đồng, lan rộng đến những người yêu cái đẹp, chạm đến giới trẻ, đặc biệt là sinh viên và các em nhỏ.

Trên cơ sở đó, theo bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng Ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Việt Nam nhấn mạnh, Hà Nội là một trường hợp thú vị để phát triển hệ sinh thái sáng tạo, bởi ở đây có đủ nguồn lực về văn hóa và sự tham gia của cộng đồng. Lễ hội thiết kế sáng tạo là khởi nguồn để huy động các sáng tạo trong cộng đồng dựa vào nguồn lực văn hóa.

Bà khuyến nghị, trong thời gian tới, để phát triển thành hệ sinh thái sáng tạo mang tính bền vững, Hà Nội cần xây dựng hệ thống hạ tầng, quy hoạch không gian để thực sự có sân chơi mang tính dài hạn cho cộng đồng sáng tạo. Ngoài ra, bà cũng nhấn mạnh đến mảng giáo dục sáng tạo và bảo tồn di sản để di sản không bị đóng băng mà trở thành nguồn lực cho những sáng tạo mới.

Anh Lê Quang Bình- người khởi xướng và điều phối chính của sáng kiến/mạng lưới “Vì một Hà Nội đáng sống" nhấn mạnh việc Hà Nội cần là một hạ tầng cho hệ sinh thái sáng tạo phát triển, đây là vấn đề cốt lõi.

Anh nói: “Ngành công nghiệp văn hóa Hà Nội có đạt được mục tiêu 8% GRDP vào năm 2030 như nghị quyết đưa ra hay không phụ thuộc hoàn toàn vào việc có cơ sở hạ tầng cho ngành công nghiệp này hay không. Mà muốn một ngành đóng góp đến 8% GRDP thì không thể không đầu tư vào hạ tầng tử tế cho nó. Tại sao việc tạo ra hạ tầng lại quan trọng? Đơn giản vì những người làm sáng tạo của Hà Nội đang không có cơ sở hạ tầng vật lý để hoạt động. Họ có thể có ý tưởng, nhưng họ cần cơ sở hạ tầng để biến ý tưởng thành sản phẩm. Quá trình sản xuất sản phẩm văn hóa này chính là cốt lõi của nền công nghiệp sáng tạo. Nếu không có xưởng thì họ không thể thực hiện được việc sản xuất, đặc biệt ở quy mô công nghiệp. Mà không thể sản xuất được thì tất nhiên không có nền công nghiệp văn hóa”.

Giám tuyển Nguyễn Thế Sơn chia sẻ từ góc nhìn của một người thực hành và có nhiều kinh nghiệm quốc tế. Anh đồng tình quan điểm với anh Bình, vấn đề lớn nhất hiện nay là không gian vật lý cho các hoạt động sáng tạo đang rất thiếu. Các liên hoan lớn trên thế giới luôn có những không gian vật lý cố định để chào đón nghệ sĩ quay trở lại, trong khi tại Việt Nam, các giám tuyển và nghệ sĩ vẫn đang loay hoay tìm bãi đáp cho các ý tưởng lớn... Ngay cả tuần lễ Thiết kế sáng tạo phải “di cư” qua quá nhiều địa điểm, chứ không có một không gian hiện hữu. Anh ví von: "Muốn xây dựng một platform chuẩn quốc tế thì cần có đường băng mới có thể cất cánh”.

Rõ ràng, Hà Nội đang có nhiều lợi thế về cộng đồng sáng tạo, nguồn lực về văn hóa, di sản. Nhưng, giải pháp trọng tâm để phát triển là đầu tư hạ tầng sáng tạo, hình thành trung tâm công nghiệp văn hóa, không gian cố định và mở cho cộng đồng, bao gồm cả nhóm yếu thế. Từ đó, chúng ta mới có thể kiến tạo nên một hệ sinh thái sáng tạo, thúc đẩy công dân sáng tạo trong đô thị bền vững...