Văn học tuổi 20 lần 7 – Trang viết ám ảnh với hiện thực

Văn học tuổi 20 lần 7 kéo dài từ đầu năm 2019 đến cuối năm 2021. So với các mùa giải trước, số lượng tác phẩm dự thi tăng vượt trội: hơn 500 tác phẩm. Trong số 12 tác phẩm lọt vào vòng chung khảo, số truyện dài và tập truyện ngắn ngang ngửa nhau. Truyện dài gồm "Ngủ ngon nhé, nàng thơ" của tác giả Nguyễn Dương Quỳnh, "Bảy bảy bốn chín" -  Hoàng Công Danh, "Cõi người mắc cạn" - Hoàng Khánh Duy, "Kẻ săn chuột" - Phã Nguyện, "Vụn kí ức" - Yang Phan, "Chopin biến mất" - Hiền Trang. Tập truyện ngắn gồm: "Lũ chim thích chọn cành khô" -  Mai Thanh Nga, "Bí mật của bóng tối" - Đinh Thành Trung, "Nửa lời chưa nói" - Duy Ân, "Chuồng cọp trên cao" - Nguyễn Thu Hằng, "Vệt sáng của bụi" - Lê Quang Trạng, "Có thú dữ trong thành phố" - Nguyên Nguyên. 

Ở những mùa giải trước, số lượng tập truyện ngắn tuy ngang ngửa, thậm chí nhỉnh hơn truyện dài nhưng lọt vào vòng chung khảo chỉ khoảng một, hai tác phẩm. Năm nay có đến sáu tập truyện ngắn vào chung khảo thì quả là con số đáng gờm. Nhiều người cho rằng điều này chứng tỏ sự lên tay của cây bút trẻ bởi viết được truyện ngắn hay, chất lượng là thách thức không hề dễ dàng.

Trước tín hiệu này, ông Dương Thành Truyền, nguyên Trưởng ban tổ chức Giải thưởng đặt câu hỏi: "Phải chăng những biến động nhanh chóng, liên tục, dồn dập diễn ra trên phạm vi rộng lớn, trên nhiều lĩnh vực, ở nhiều nền văn hóa… đã thôi thúc người viết viết nhanh viết gấp, để chạy đua phản ánh cho vừa cho kịp với hiện thực đang bày ra bề bộn, ngổn ngang cùng với những suy tư, dồn nén trong cõi lòng người trẻ vốn là đối tượng gắn chặt của những đổi thay hôm nay?".

Lướt qua 12 tác phẩm góp mặt ở vòng cuối cùng, không khó nhận ra những "người quen" của "rừng văn trận bút" dù đa số họ đều là gương mặt rất trẻ thuộc thế hệ 9X. Hiền Trang từng gây chú ý khi cô đoạt giải ba Văn học tuổi 20 lần 6 với tập truyện ngắn "Giấc mộng lang thang trên đồng cỏ úa". Lần này, cô trở lại cuộc thi cùng truyện dài "Chopin biến mất". Tác phẩm kể về một vị thám tử đi điều tra vụ thiêu sống của một nữ diễn viên trên sân khấu. Để rồi anh nhận ra thế giới nghệ thuật đang trên bờ vực biến mất hoàn toàn, anh phải lên đường để cứu những bài hát anh yêu. Một thế giới mới mở ra, trong đó, nghệ thuật và nhân sinh đang tìm cách định nghĩa và chi phối nhau. Ngoài Hiền Trang còn có những gương mặt quen khác như Nguyễn Dương Quỳnh, Nguyên Nguyên, Mai Thanh Nga...

Riêng Phã Nguyện và Duy Ân là hai gương mặt mới toanh lần đầu chạm ngõ văn chương. Tuy vậy tác phẩm của họ đều ngang tài ngang sức với những tên tuổi cũ. Với "Nửa lời chưa nói", Duy Ân mang đến góc nhìn đặc biệt khi dùng chính đề tài nghiên cứu về mối liên hệ giữa ngôn ngữ và nhận thức để làm cảm hứng cho những mẩu truyện ngắn trĩu nặng nhân sinh. Một câu nói mập mờ hai nghĩa trong tình yêu; một cái tên con gái thật khó đọc với anh chàng nước ngoài, như tiên báo cho cảm tình cũng trắc trở; ngôn ngữ mẹ đẻ mà ta mặc nhiên biết dùng, liệu có mặc nhiên hiểu rõ? Tác giả lồng ghép khéo léo cả những cụm kết cấu, từ ngữ của ngôn ngữ khác trong những câu chuyện về cuộc sống, tạo sức hấp dẫn rất riêng.

Đúng như chủ đề cuộc thi "Tuổi 20 hôm nay: Cuộc sống và góc nhìn" trang viết của các tác giả là tấm gương phản chiếu cuộc sống và sự quan tâm của tuổi 20 hôm nay. Đó là cuộc sống khi đi du học hay sinh sống nơi đất khách, phải nỗ lực vươn lên. Đó là trách nhiệm của người trẻ trước cuộc sống và xã hội. Đó là vấn đề môi trường, chữa lành tâm lý. Đó là những thân phận dưới đáy xã hội. Đó là những áp lực của cuộc sống công sở, hay cuộc mưu sinh nơi thành thị. Hay đó chính là văn chương, ngôn ngữ và nghệ thuật được chính các tác giả chọn làm đề tài. Sinh ra trong những bề bộn của đời sống khiến cái nhìn của họ giàu nỗi niềm và giọng điệu khác biệt, giàu tri thức.

Theo đánh giá của ban tổ chức, các tác phẩm vào vòng chung khảo không có tác phẩm viết về đề tài chiến tranh, về lịch sử dân tộc, về tín ngưỡng dân gian với bút pháp sử thi, kỳ ảo, xuyên không… cùng hệ thống chi tiết đồ sộ như vài lần trước mà xoáy sâu vào hiện thực hôm nay. Tuy vậy, sức nặng của hiện thực ấy khiến người đọc ám ảnh khi lật giở từng trang sách. Đó là ám ảnh về nguồn cội (Lũ chim thích chọn cành khô), ám ảnh về tâm linh trong đời thực (Bảy bảy bốn chín), ám ảnh về ký ức trong hành trình thay đổi số phận (Vụn ký ức), ám ảnh về những tổn thương tinh thần và khát vọng được chữa lành (Bí mật của bóng tối, Có thú dữ trong thành phố), ám ảnh về trách nhiệm cá nhân trong thực tại bất lực trước những thế lực vượt sức con người như biến đổi khí hậu, thiên tai (Cõi người mắc cạn)…

"Bức tranh hiện thực của cuộc sống đương đại đã được 12 tác giả trình bày với đầy ắp "hiện thực" của hai thế giới hiện thực. Một thế giới hiện thực được kể lại từ đời sống của làng quê, đời sống của thị thành, đời sống nơi xứ người, với những phận người chìm nổi cùng những bi kịch. Trên nền của một thế giới đã rất khác: với mạng xã hội, với dữ liệu lớn, với trí tuệ nhân tạo, mỗi người chúng ta vẫn tiếp tục mắc kẹt trong những điều muôn thuở giữa đúng - sai, thật - giả, mộng - tỉnh…

Nhưng bên cạnh đó, gây ngạc nhiên, lại có một thế giới hiện thực được tái tạo từ hiện thực - một thế giới đã sản sinh, được điều kiện hóa bởi ngôn từ, bởi nghệ thuật. Hiện thực tạo ra ngôn từ, nhưng đến lượt mình, ngôn từ cũng tạo ra một hiện thực mới. Cuộc sống làm nên nghệ thuật, nhưng cũng chính nghệ thuật làm nên một cuộc sống khác của con người. Thế giới hiện thực thứ hai này, hòa quyện và chi phối thế giới hiện thực thứ nhất, như hai mà một, tạo nên những trang sách độc đáo, bất ngờ, đầy cảm hứng " - ông Dương Thành Truyền nhận xét.

Nói về văn chương thế hệ mình, cây bút trẻ Phạm Bá Diệp từng bày tỏ: "Trong số tác phẩm của thế hệ 8x, 9x, tôi đặc biệt thích thú với tinh thần sáng tạo, sẵn sàng phá cách và đập vỡ mọi giới hạn, không gò bó mình trong một thể loại, dòng văn chương hay một đường dây trói buộc nào về tính logic, tính truyền thống, quy tắc văn học hoặc chủ đề cốt truyện. Tôi cho rằng, đây là điều khác biệt nhất của thế hệ chúng tôi với lớp tiền bối".

Nhà phê bình Mai Anh Tuấn cũng chung nhận định: "Đọc trang viết của họ, trước hết, tôi nhận thấy họ khá am tường một lĩnh vực nghệ thuật nào đó ngoài văn chương. Âm nhạc, điện ảnh hay hội họa, với họ, là những gợi dẫn xúc cảm để không chỉ tạo dựng bối cảnh cho câu chuyện, mà còn để lấy cớ bộc lộ các quan điểm thẩm mĩ theo hướng hiện đại chủ nghĩa của họ. Không nên hồ nghi họ hợm hĩnh khoe chữ mà hãy hình dung họ là những thực thể sinh trưởng trong môi trường đa văn hóa, cho phép họ đến gần với thế giới đa ngôn ngữ bằng nhu cầu xóa mờ các đường biên nghệ thuật".

Điều đó thể hiện rất rõ trong 12 tác phẩm lọt vào chung khảo lần này. "Chopin biến mất" là sự tổng hòa của ngôn ngữ điện ảnh, âm nhạc và triết học. Tương tự, "Ngủ ngon nhé, nàng thơ" là cái đẹp hòa quyện của nghệ thuật, hội họa, tâm lý học. 

Những người trẻ đang cho thấy nội lực sáng tạo mạnh mẽ của họ khi dấn thân vào văn đàn. Sự xuất hiện của nhiều tên tuổi quen chứng tỏ họ rất nghiêm túc trên con đường văn chương và quyết định bền bỉ đường dài, không ngại thể nghiệm mới. Hiền Trang tâm sự: "Tôi mất ba năm để viết "Chopin biến mất", viết lại hai lần. Chỉ đến khi viết lại lần thứ ba, tôi mới biết cái khiến tôi chưa hài lòng ở những lần trước là gì. Đó là nội dung của cuốn sách này phải chính là hình thức của nó, và ngược lại. Nó phải theo đuổi một thứ hình thức chủ nghĩa, làm dáng chủ nghĩa, điệu đà chủ nghĩa, đại loại vậy. Và để làm được điều đó, tôi phải nỗ lực sao cho từng từ ngữ phải qua một khâu "casting" gắt gao trước khi được đưa lên sân khấu. Còn một vài thử nghiệm khác khiến tôi mãn nguyện khi hoàn thành cuốn sách".

Dự kiến, lễ tổng kết và trao giải Văn học tuổi 20 lần 7 sẽ diễn ra vào cuối tháng 5-2022. Ban giám khảo vòng chung khảo quy tụ các nhà nghiên cứu và nhà văn tên tuổi như PGS.TS Ngô Văn Giá, PGS.TS Nguyễn Thành Thi, nhà văn Phan Hồn Nhiên, nhà văn Nguyễn Ngọc Tư, nhà báo Thúy Nga.