Gỡ “thẻ vàng” thủy sản: Không hình thức, không chạy theo thành tích

Cơ hội lớn cho nghề cá phát triển minh bạch, bền vững

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT), với ngư dân, doanh nghiệp thủy sản Việt Nam, “thẻ vàng” IUU không chỉ là cảnh báo quốc tế mà còn là “rào cản vô hình” làm mất cơ hội xuất khẩu, gia tăng chi phí và ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế. Việc Chính phủ, các bộ ngành quyết liệt thực hiện các khuyến nghị của Ủy ban châu Âu (EC) không chỉ nhằm gỡ “thẻ vàng” mà còn mở ra cơ hội lớn cho nghề cá minh bạch, bền vững, tiếp cận thị trường EU – một trong những thị trường thủy sản quan trọng nhất.

Tại phiên họp thứ 27, Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống khai thác hải sản bất hợp pháp mới đây, Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà đã yêu cầu các bộ, ngành, địa phương tiếp tục nghiêm túc, quyết liệt triển khai thực hiện nhiệm vụ đã được Ban Bí thư, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao trong chống khai thác IUU để đạt được “mục tiêu kép”, vừa gỡ thẻ vàng IUU của EC và phát triển ngành thủy sản Việt Nam bền vững, có trách nhiệm, chuyển mạnh từ đánh bắt sang nuôi trồng.

Bộ NN&MT thông tin, từ năm 2017 đến nay, thủy sản khai thác của Việt Nam xuất khẩu sang EU giảm mạnh. Nhiều đơn hàng bị kiểm tra 100%, thời gian thông quan kéo dài, chi phí tăng 15–20%. Chỉ riêng năm 2024, đã có gần 10.000 lô hàng thủy sản khai thác phải kiểm tra hồ sơ, trong đó trên 50% lô bị giữ lại để xác minh truy xuất nguồn gốc.

Với ngư dân, việc chưa tuân thủ quy định IUU dẫn đến nhiều hệ lụy như tàu cá bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài, mất phương tiện, mất ngư cụ, mất sinh kế; phạt hành chính cao, thậm chí truy cứu hình sự (41 vụ đã bị khởi tố, 11 vụ truy tố từ 2024); niềm tin với bạn hàng, đối tác quốc tế suy giảm.

Doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu cũng chịu ảnh hưởng dây chuyền: Nguồn nguyên liệu thiếu ổn định, phải mua thêm nguyên liệu nhập khẩu với giá cao, giảm khả năng cạnh tranh. Để khắc phục tình trạng này, các địa phương cũng như các bộ, ngành đã quyết liệt triển khai nhiều biện pháp tuyên truyền, siết chặt quản lý cũng như xử phạt các vi phạm.

Báo cáo của Ban Chỉ đạo Quốc gia về chống IUU cho thấy, cả nước hiện có 79.213 tàu cá đã đăng ký và được cập nhật trên cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia VNFishbase, đạt 100%; cùng với đó 100% tàu cá 3 không, tàu đã xóa đăng ký, tàu không đủ điều kiện hoạt động khai thác thủy sản đã được nhập dữ liệu quản lý để công khai cho các lực lượng chức năng và các địa phương giám sát hoạt động của tàu cá. Những ngày cuối tháng 12, lực lượng chức năng đã thực hiện kiểm tra, kiểm soát 3.659 lượt tàu cá rời cảng và 2.551 lượt tàu cập cảng theo quy định và giám sát được sản lượng thủy sản khai thác qua cảng là 9.550 tấn trên Hệ thống phần mềm truy xuất nguồn gốc thủy sản điện tử (eCDT).

Thứ trưởng Bộ NN&MT Phùng Đức Tiến cho biết, cả nước hiện có khoảng 81.700 tàu cá và 800.000 lao động trực tiếp trên biển, tạo việc làm cho khoảng 4 triệu lao động trên bờ. Việt Nam hiện đang có vị thế cao trong quan hệ đối ngoại, do đó công tác chống khai thác IUU nhận được sự quan tâm lớn của lãnh đạo Đảng, Nhà nước và Chính phủ.

Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhận định, nếu như trước đây, tình trạng tàu cá không đăng ký, không giấy phép, không thiết bị giám sát hành trình còn phổ biến thì nay đã được kiểm soát chặt chẽ hơn. Công tác giám sát tàu cá hiện có ít nhất 6 lớp kiểm soát từ chính quyền xã, công an cơ sở, biên phòng, kiểm ngư đến cảnh sát biển và hải quân.

Kiểm soát chặt tàu cá ra, vào bến

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Phùng Đức Tiến, nếu không quyết liệt xử lý thì khó gỡ “thẻ vàng”.

“Nếu không ngăn chặn được tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài và không thực hiện nghiêm 14 khuyến nghị của EC thì chúng ta thất bại. Mặc dù EC rất thiện chí”, Thứ trưởng Phùng Đức Tiến nhấn mạnh. Việc tuân thủ IUU từng khiến nhiều ngư dân e ngại chi phí lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (VMS) 20–30 triệu đồng/tàu và phí duy trì 300.000–400.000 đồng/tháng.

Nhưng thực tế cho thấy, đầu tư này mang lại lợi ích rõ rệt như hạn chế rủi ro bị bắt giữ ở vùng biển nước ngoài, giúp quản lý hành trình, tiết kiệm nhiên liệu, tạo niềm tin khi sản phẩm qua cảng được xác nhận, dễ truy xuất nguồn gốc. Với doanh nghiệp, việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) tuy cần chi phí hạ tầng, nhân lực nhưng sẽ rút ngắn thời gian thông quan, giảm rủi ro bị trả hàng. Đây là điều kiện bắt buộc để thủy sản Việt Nam lấy lại niềm tin của thị trường EU, Mỹ và Nhật Bản.

Thời gian vừa qua, Bộ NN&MT liên tục tổ chức các đoàn công tác liên ngành kiểm tra chống khai thác IUU tại các tỉnh Quảng Ninh, Ninh Bình, Nghệ An, An Giang và Thanh Hoá. Bộ trưởng Bộ NN&MT Trần Đức Thắng nêu rõ: "Điều cần nhất của EC lúc này là cần trung thực.

EC đã nhìn thấy sự quyết tâm, quyết liệt của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và cả hệ thống chính trị của Việt Nam, giờ EC cần là báo cáo trung thực. Hiện báo cáo đã được Bộ NN&MT thay mặt cho các cơ quan tổng hợp, gửi báo cáo tới Thủ tướng, Phó Thủ tướng, trên cơ sở đó giao cho các địa phương trong một vài ngày tới rà soát, chuẩn hóa lại số liệu đúng nhất và sẽ ký báo cáo gửi cho EC".

Chỉ đạo về vấn đề này, Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà nêu rõ, phải xử lý dứt điểm các nhiệm vụ, báo cáo trung thực, khách quan, không hình thức, không chạy theo thành tích; chú trọng việc chuẩn hóa số liệu giữa các cấp, các ngành, các địa phương về các vấn đề EC đã khuyến nghị. Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà giao nhiệm vụ cụ thể cho từng bộ, ngành, địa phương trong việc điều tra, xử lý nghiêm các đường dây môi giới, tổ chức đưa tàu cá/ngư dân khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài nếu có; và các hành vi hợp thức hóa hồ sơ, gian lận trong chuỗi cung ứng, các lô hàng có dấu hiệu vi phạm IUU.

Cùng với đó, tuần tra, kiểm soát vùng biển giáp ranh với các nước; kiểm soát chặt tàu cá xuất/nhập bến; kiên quyết không cho xuất bến đối với tàu không đủ điều kiện; đẩy mạnh thông tin, truyền thông về các hoạt động chống khai thác IUU; quản lý chặt chẽ tàu cá "3 không", tàu cá không đủ điều kiện; xử lý dứt điểm các phát sinh liên quan đến tàu cá mất kết nối VMS, vượt ranh giới; chịu trách nhiệm việc khép hồ sơ và xử lý vi phạm hành chính với các tàu cá vi phạm…