Cần tôn trọng sự đa dạng văn hóa

• Hà Nội: Tặng quà Tết Nguyên đán 2019 gần 865 nghìn người
• Mở đợt cao điểm bảo đảm ANTT dịp Tết nguyên đán Kỷ Hợi 2019

Gộp Tết vì tiết kiệm?

Văn bản số 30/TB-UBND của xã Pà Cò (huyện Mai Châu, tỉnh Hòa Bình) ngày 18/12 có nêu: “Kể từ Tết Nguyên đán Kỷ Hợi năm 2019 trở đi, Tết cổ truyền của đồng bào dân tộc Mông 4 xã chuyển sang ăn Tết Nguyên đán của cả nước (không tổ chức ăn Tết trước Tết Nguyên đán một tháng như trước đây)”.

Nội dung văn bản này dựa trên kết quả hội nghị tổng kết quy ước 4 xã giáp ranh, bao gồm Lóng Luông, Vân Hồ của huyện Vân Hồ (Sơn La) và Pà Cò, Hang Kia của huyện Mai Châu (Hòa Bình), tổ chức vào ngày 7/12 tại Lóng Luông. Nội dung này nhận được 95% người dân đồng thuận, 5% còn lại là những người không biết chữ, không có con em đi học - theo chia sẻ của ông Sùng A Màng, Chủ tịch xã Pà Cò với báo chí.

Lý do ông Màng đưa ra là phải chuyển đổi để các cháu tập trung học hành. Việc nghỉ Tết cổ truyền kéo dài ảnh hưởng tới phát triển kinh tế, vì người Mông ăn Tết dài, họ ở nhà cả tháng không đi làm nương. Vì thế, mọi hoạt động đều ngưng trệ, tệ nạn cũng từ đó mà nảy sinh. Theo ông Màng: “Chúng tôi đã nghiên cứu rất kỹ trước khi đưa ra quyết định này”.

Tuy nhiên, thực hư con số đồng thuận 95% như thế nào, đó vẫn là một dấu hỏi. Vì theo nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ, đôi khi sự đồng thuận và áp đặt là một, nhất là ở những vùng dân tộc thiểu số, khi nhận thức của người dân còn hạn chế. Việc bỏ đi một lễ hội cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng những tác động của nó đến đời sống chứ không thể nói bỏ là bỏ.

Tết của người Mông là một sinh hoạt văn hóa mang đậm bản sắc của dân tộc họ, dù hiện nay, nó cũng chịu nhiều tác động, ảnh hưởng từ văn hóa của người Kinh. Nhưng đó vẫn là một nét đẹp truyền thống làm nên sự đa dạng văn hóa như văn hóa Chăm, văn hóa Êđê.

Theo thông tin từ Cục Văn hóa cơ sở (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), Cục đã yêu cầu các sở, ban, ngành liên quan xác định nguồn gốc của văn bản trên. Chuyện làm việc với dân chưa hay chỉ là quy ước của lãnh đạo cũng sẽ được làm rõ. Trong trường hợp người dân chưa đồng thuận thì ngành văn hóa sẽ có tiếng nói với chính quyền, làm sao để vẫn giữ được ngày Tết các dân tộc.

Sự khác biệt làm nên bản sắc văn hóa

Theo nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền, đó là sự không tôn trọng văn hóa, đi ngược với tiêu chí bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của quốc gia, bởi vì Tết của người Mông cũng là một di sản văn hóa của một trong các cộng đồng các dân tộc Việt Nam, chúng ta cần tôn trọng di sản đó.

Ông khẳng định: “Mỗi cộng đồng tộc người có giá trị văn hóa riêng. Nếu tự đồng bào muốn chuyển đổi ăn Tết theo người Kinh thì chúng ta nên tôn trọng mong muốn thay đổi đó, nhưng nếu là ép buộc từ phía chính quyền thì không nên”.

Tuy nhiên, ông cũng cho rằng, văn hóa luôn tiếp biến và phát triển. Chúng ta cần có cái nhìn mềm mại, có tình có lý trong hành trình phát triển của văn hóa “Bây giờ người dân Tây Nguyên chơi cồng chiêng rất ít, những ai còn giữ lại được nguyên gốc đều là người không biết chữ, còn thanh niên trai tráng họ nghe nhạc mới.

Nhiều vùng sử dụng cồng chiêng để chơi những thứ nhạc hiện đại. Đó là đời sống. Bây giờ cả nước chúng ta đón lễ Giáng sinh và ăn Tết Dương lịch cũng rất rầm rộ. Biết đâu, sau này, có nhiều người Mông cũng đón Giáng sinh và ăn Tết dương lịch. Mọi thứ đều phát triển theo quy luât tự nhiên, không được thúc ép hay áp đặt”.

Trước câu hỏi về vấn đề bảo tồn trong sự phát triển văn hóa, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền khẳng định: “Tôi là người lưu giữ các giá trị truyền thống ở góc độ bảo tồn, bảo tàng, duy trì trong một nhóm người giữ gìn nó. Nhưng không có nghĩa là bắt tất cả mọi người đều theo. Nên có ứng xử hợp lý. Quan trọng nhất là ý kiến của cộng đồng tộc người đó. Chúng ta phải chấp nhận sự tiếp biến, thay đổi, có những giá trị sẽ có thể mất đi”.

PGS, TS Nguyễn Văn Huy cho rằng: “Phong tục nào cũng có nguồn gốc của nó, chính sự khác biệt đa dạng làm nên bản sắc văn hóa. Không nên áp đặt cộng đồng vì đó là cái Tết truyền thống của họ cũng như người Chăm, người Êđê, mỗi vùng miền có một bản sắc riêng chúng ta cần gìn giữ”.

Theo ông, thay vì vận động bà con đồng ý bỏ Tết truyền thống thì nên tuyên truyền cho họ về cách thức đón Tết như thế nào tiết kiệm, nên giữ lại cái gì, cái gì lạc hậu mang tính hủ tục có thể bỏ đi.

“Tết cổ truyền của người Mông đen ở Điện Biên còn được chứng nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và dân tộc Mông là một dân tộc giàu bản sắc rất riêng, chúng ta không thể hành xử với văn hóa như vậy được” - Ông chia sẻ.

 Từ một câu chuyện tưởng chừng là nhỏ của một xã, chúng ta cũng có thể nhìn rộng ra về vấn đề bảo tồn văn hóa Việt hiện nay. Sự mai một, thậm chí mất mát về văn hóa đôi khi cũng chính từ những quyết định thiếu hiểu biết như vậy. Câu chuyện đặt ra là trình độ của những người làm công tác văn hóa ở địa phương rất hạn chế và họ khá phiến diện khi đánh giá một vấn đề.

Việc bỏ hay tiếp tục một lễ hội như Tết của người Mông cần có sự nghiên cứu kỹ lưỡng những tác động của nó đến đời sống, văn hóa của người dân trước khi đưa ra quyết định. Thế giới đang khuyến khích sự đa dạng về văn hóa thì có vẻ như hiện nay, chúng ta đang có xu hướng hợp nhất các dòng văn hóa.

Tiếp biến văn hóa là một hành trình tất yếu, nhưng trong hành trình đó, bỏ đi và giữ lại cái gì, là những câu hỏi rốt ráo cần được các nhà quản lý văn hóa quan tâm.